VIQUEQUE, 08 novembru 2022 (TATOLI)–Organizasaun Naun Govermentál (ONG) La’o Hamutuk, tersa ne’e, disamina Orsamentu Jerál Estadu (OJE) no mudansa klimátika ba komunidade no autoridade lokál sira iha munisípiu Viqueque.
Reprezentante La’o Hamutuk, Agusto Pinto, hateten, inisiativa ne’e hodi bele fahe informasaun hodi entidade hotu bele partisipa iha dezenvolvimentu nasionál no hasa’e koñesimentu komunidade kona-ba mudansa klimátika liga ba impaktu produsaun agríkola inklui promove transparénsia OJE.
“Atividade ne’e importante tanba daudaun Parlamentu hahú debate OJE 2023, ne’ebé kada tinan aumenta ba beibeik maibé ninia rezultadu ba komunidade presiza haree. Povu nia osan labele hanoin orsamentu Governu ne’ebé ita lakoi tau-matan no kontrolu. Presiza hatene ezekusaun orsamentu ho transparénsia,” Agostu Pinto, hateten liuhosi ninia diskursu ba abertura atividade diseminasaun iha salaun Parokia Tilou, Viqueque Vila, tersa ne’e.
Notísia relevante: WFP konvida komunidade timor-oan harii reziliénsia ai-han ba mudansa klimátika
Nia dehan, ONG la’ós atu sai opozisaun ba Governu maibé nu’udar sosiadade sivil atu kontrolu buat ne’ebé ladi’ak tanba nu’udar Governu nia parseiru.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Administradór munisípiu Viqueque, Cosme Sarmento, hateten, asuntu rua ne’ebé ko’alia importante ba autoridade lokál.
“La’o Hamutuk sei partilla OJE ninia impaktu halai ba komunidade no mudansa klimátika iha Viqueque, agora seidauk udan loos, maibé agora udan ona. Udan sei akontese buat rua, ida sei fó benefísiu ba agrikultór no seluk iha tinan ne’e ita agrikultór sei la hetan ai-han,” nia tenik.
Nune’e mós, Koordenadora La’o Hamutuk, Marta da Silva, dehan, La’o Hamutuk sempre halo diskusaun iha nível nasionál no munisipál kada tinan atubele informa no diskute hamutuk ho entidada sira kona-ba importánsia OJE no mudansa klimátika.
“Ita sei halo diskusaun públiku iha nível munisípiu relasiona ho OJE no mudansa klimátika, ne’ebé ohin loron nasaun barak no Timor-Leste enfrenta hela inundasaun, inséndiu, rai halai no dezastre oin-oin,” nia salienta.
Nia konsidera mudansa klimátika mosu tanba rezultadu atividade umana hanesan emisaun gas estufa halo temperatura sai a’as no bele estraga estabilidade ambientál ne’ebé to’o ohin sai hanesan fonte moris ba ema no natureza.
Aleinde ne’e, atividade ruma hanesan sunu mina no gás bele kria fo’er ne’ebé hanaran ‘gás estufa.’ Bainhira gás estufa sa’e maka’as maka gás hirak ne’e sai hanesan manta iha mundu leten no hosi gás estufa ne’e prevene loromatan nia manas atu fila ba kalohan. Manas hosi loromatan hela iha atmosfera no fó manas maka’as ba mundu.
“Temperatura iha mundu sa’e ho impaktu hosi aspetu klima hanesan anin, temperatura, udan no bailoron. Atividade sira ne’ebé kria emisaun boot no kontribui ba mudansa klimátika mak hanesan sunu karviu, mina-rai ka gás naturál (kombustível fosil) atu kria eletrisidade ka uza ba transportasaun, sistema agrikultura eskala boot (hakiak animál no uza adubu kímiku) no estraga ai-laran,” nia esplika.
Liuhosi hamenus mundu nia dependénsia ba petrolíferu no indústria, transportasaun, no sistema agrikultura sira ne’ebé fó emisaun gás estufa barak, bele hamenus emisaun no Ia estraga klima.
Nasaun boot sira hanesan Estadu Unidu, Uniaun Europa no Xina mak prodús emisaun barak, enkuantu prinsípiu hosi justisa klimátika katak, nasaun sira ne’ebé kontribui maka’as liu ba emisaun no estraga klima, tenke simu responsabilidade boot liu atu hadi’a fali klima no responsabiliza ba impaktu a’at ne’ebé nasaun foin dezenvolve-an sira simu tanba mudansa klimátika.
“Povu tenke sai parte hosi solusaun, Governu no ajénsia internasionál sira implementa projetu barak liga ho mudansa klimátika. Importante katak povu rasik hatene kauza no impaktu hosi mudansa klimátika no hetan oportunidade atu partisipa iha dezenvolvementu programa sira. Tanba ne’e, ukun-na’in sira presiza rona lian grupu afetadu sira inklui to’os na’in sira ne’ebé hetan impaktu direitamente bainhira udan la tuir tempu,” nia tenik.
Mudansa klimátika bele fó impaktu maka’as liu ba grupu balun hanesan disponibilidade bee-moos no saneamentu menus bele fó impaktu maka’as ba partisipasaun feto iha edukasaun no vida públika, ho nune’e presiza inklui maluk feto iha solusaun ba mudansa klimátika.
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editora : Julia Charina





