Realidade iha EBF Kamlai: Profesora ida ba alunu 89

DILI, 17 agostu 2023 (TATOLI) – Iha fulan neen liubá, profesora ida iha Maubisse, simu despaixu husi Diresaun Servisu Edukasaun Munisípiu Ainaro atu bá hanorin iha Eskola Bázika Filiál (EBF) Kamlai ne’ebé falta rekursu hafoin eskola ne’e estabelese iha fevereiru tinan ne’e, iha aldeia Urahou, suku Maubisse.

Olandina de Araújo Lopes, tinan 38, mak profesora kontratada iha eskola refere. Laiha manorin seluk ne’ebé tulun nian atu hanorin alunu 89 iha eskola ne’e.

Nune’e nia organiza astudante sira ne’e hodi hafahe ba turma rua – primeiru anu iha 52 no segundu anu iha 37. Estabelesimentu eskolár ne’e hala’o nia prosesu aprendizajen hanesan normál husi tuku 08:00 to’o 12:00.

“Profesora tenke muda bá-mai. Dalabarak fahe tempu la to’o tuir karga oráriu ne’ebé maka estabelese ona”, Olandina Lopes konta ba Tatoli via telefone.

Bainhira atu hanorin dixiplina ba alunu iha sala rua ne’e, Olandina Lopes tenke maneja nia oras. Ba dixiplina ida hanorin minutu 50. “Tama sala ida ha’u esplika tiha matéria depois fó tiha ezersísiu no alunu sira halo, ha’u muda fali bá aula seluk atu hanorin dixiplina seluk. Aula rua ne’e la’o dala ida iha minutu 50 nia laran”.

Kada loron profesora ne’e hanorin dixiplina rua ba aula ida. Maski iha inísiu fó aula, Olandina sente difísil tanba tenke organiza nia tempu “maibé hanorin tiha besik fulan lima ha’u toman ona. Sente strese mós, más atu halo oinsá? Labarik loroloron nakonu hela eskola. Bainhira sira hakerek ka lee barak liu, entaun ha’u haruka sai bá li’ur kanta halimar depois tama fali aula para sira kontente fali”.

Manorin ne’e salienta katak tuir loloos edukasaun munisipál la autoriza atu loke eskola ne’e tanba rekursu laiha, maibé bainhira Olandina atu muda bá fatin seluk inan-aman husi alunu sira la autoriza. “Ha’u hetan karta transferénsia atu muda bá eskola seluk inan-aman lakohi. Sira hakarak tau osan atu selu ha’u tanba ha’u ema kontratada”, konta.

Ba Olandina, importante mak Ministériu Edukasaun apoia tan rekursu umanu no materiál tanba daudaun ne’e sei falta. “Eskola ne’e buat ida laiha. Atu hanorin ha’u halo planu rasik tanba livru ida laiha. Ba kuadru hanorin ne’e inan-aman mak sosa triplex dólar hitu nia folin no pilox tiha mak ha’u uza de’it”, katak.

Tanba kondisaun eskola ladún di’ak, alunu sira labele partisipa aula halo di’ak mós, liuliu meza no kadeira laiha, sira tuur iha kadeira naruk ne’ebé halo ho ai.

EBF Kamlai ne’e  filiál husi Ensinu Báziku Sentrál Maubisse Vila. Olandina relata katak funsionamentu eskola fofoun ne’e hahú ho manorin na’in-rua, ida kontratadu (mak Olandina Lopes) no ida seluk permanente, maibé tanba estadu saúde lapermite mak muda fali bá Maubisse Vila.

Maski eskola ne’e sein kondisaun atubele halo prosesu aprendizajen, maibé ba Olandina Lopes, ida ne’e lasai kestaun tanba nia apaixonadu ba ensinu hodi eduka labarik sira.

“Eskola ne’e laiha kondisaun tanba edifísiu ne’e halo de’it ho bebak depois materiál didátiku, livru, manuál laiha”, reiteira.

Profesora kontratada dezde 2013 ne’e relembra katak nia destaka mai eskola Kamlai iha fevereiru, hodi kumpre orientasaun husi superiór sira hodi hanorin iha eskola refere.

Kontratada ne’e espera loos apoiu tanba saláriu lasai preokupasaun, tanba kada fulan nia simu remunerasaun $180-resin, maibé importante mak konstrui eskola, apoia materiál eskolár ba sira no aumenta profesór hodi reforsa prosesu aprendizajen.

Hanesan manorin nia prontu simu responsabilidade hodi destaka iha fatin ne’e tanba hakarak atu tulun labarik sira, maibé nia presiza hetan apoiu husi Ministériu Edukasaun, nune’e bele garante prosesu aprendizajen ida di’ak liután.

EBF Kamlai ne’e harii bazeia ba pedidu husi komunidade suku Urahou, tanba haree ba labarik sira tenke la’o kilómetru lima mak foin bele bá to’o iha eskola anteriór iha postu Maubisse. “Eskola anteriór ne’ebe mak estudante sira eskola ba ne’e la’o dook, tun-sa’e foho, hakur mota mak foin to’o eskola no inan-aman tenki antar-jemput sira-nian oan loroloron”.

“Bazeia ba pedidu komunidade suku ne’e hakarak loke eskola ida iha fatin ne’e atu sira-nian oan mós bele asesu ba edukasaun. Inan-aman sira oferese rai ba Ministériu Edukasaun Munisipál Ainaro [ektare ida] tanba durante ne’e sira-nian oan sira entre tinan lima no 10 balun la asesu ba edukasaun”, nia afirma.

Ho kriasaun eskola ne’e mak komunidade sira submete pedidu ba Edukasaun Ainaro hodi husu profesór atu hanorin labarik sira.

Bainhira konfirma ho Diretora interina Ensinu Báziku Sentrál Maubisse Vila, Senhorinha Mendonça Araújo, admite katak edukasaun munisipál deside ona atu taka eskola ne’e, maibé professora Oladina Lopes mak hakarak kontinua hanorin.

“Husi munisípiu haruka dehan taka, maibé profesora ne’e mak sei kontinua”, realsa.

Ensinu Báziku Sentrál Maubisse Vila ne’e iha alunu hamutuk 875 ne’ebé kompostu husi primeiru to’o terseiru siklu.

Jornalista: Tomé Amado

Editora: Maria Auxiliadora