DILI, 27 novembru 2023 (TATOLI)—Manorin Memensio Sequeira Freitas hateten, atu hadi’a estudante sira-nia sentidu nasionalízmu no patriotizmu iha ámbitu ukun rasik aan ne’e, Governu tenke investe iha setór edukasaun ne’ebé sai hanesan xave ba dezenvolvimentu.
Notísia Relevante: Joven sira presiza banati espíritu luta-na’in hametin nasionalizmu no patriotizmu
Menus investimentu, tuir nia, mak kauza ne’ebé Timor-Leste ukun aan tinan 20-resin ona mós, iha eskola barak enfrenta nafatin enfrenta problema kona-ba fasilidade, rekursu no fatór apoiu sira seluk tan.
Profesór Ensinu Sekundáriu Jerál 12 Novembru Dili, Memensio Sequeira Freitas (MSF), hato’o kestaun ne’e bainhira jornalista Agência Tatoli, Osória Marques, hala’o entrevista liuhosi WhatsApp (WA), iha ámbiente komemorasaun Loron Proklamasaun Independénsia ba dala-48 (28 novembru 1975-28 novembru 2023) ho tema “Celebrar a História e Construir o Futuro”, segunda (28 novembru 2023) ne’e.
Atu hatene kle’an liután asuntu ida-ne’e, Agência Tatoli haktuir liuhosi entrevista eskluziva hanesan tuir mai ne’e;
TATOLI: Tinan ida-ne’e, Timor-Leste komemora loron proklamasaun 28 novembru ba dala-48 ona, nu’udar profesór ida, oinsá ita-nia pontu de vista kona-ba nasionalizmu no patriotizmu?
MSF: Ohin loron ema-nia sentidu patriotizmu no nasionalizmu mihis ba daudaun. Situasaun ida-ne’e mosu tanba situasaun polítika sosiál ne’ebé mosu iha ita-nia rain mak loke dalan hodi ema tau liu importánsia ba nia interrese pesoál hodi tau ba kotuk kestaun patriotizmu no nasionalizmu.
Polítika la saudável entre partidu sira, pro no kontra hasoru líder istóriku sira no kondisaun mínimu sira-ne’ebé Estadu la konsege kria halo didi’ak loke biban ba ema hodi la tau ona importánsia ba kestaun rua ne’e (nasionalizmu no patriotizmu). Konseitu patriotizmu no nasionalizmu ne’e konseitu ida-ne’ebé moris iha ema ida-idak nia fuan hodi defende Nasaun nia interrese.
Patriotizmu ne’e rasik dehan husik ka sakrifika ninia interrese rasik hodi defende liu interrese Estadu nian. Enkuantu nasionalizmu katak atetude ida iha ne’ebé ema iha obrigasaun atu defende soberania, integridade, dignidade no naran di’ak Estadu nian.
Saida mak mosu durante ne’e? Hosi líder polítiku sira, polítiku no profisionál sira hotu-hotu importa liu sira-nia interrese no haluha ona saida mak sira tenke halo ba Nasaun. Realidade mak ida-ne’e, ita halo polítika rebo-rebo, gasta osan tokon ba tokon maibé Povu no Nasaun hakneak nafatin iha fatin.
TATOLI: Dalabarak ema dehan, edukasaun hanesan baze ida atu hametin estudante sira-nia nasionalizmu no patriotizmu. Tuir ita-nia haree, politika ministériu edukasaun fó ona prioridade ba edukasaun sivika liuliu liga ba nasionalizmu no patriotizmu ne’e?
MSF: De faktu iha estrutura kurríkulu Timor-Leste nian aposta ona unidade kuríkulu Sidadania no Dezenvolvimentu Sosiál. Dixiplina ida-ne’ebé ho ninia meta atu hanorin no eduka estudante sira atu oinsá sai sidadaun di’ak hodi respeita Lei no norma sira hotu ne’ebé estabelesidu. Hosi ida-ne’e, klaru ke Ministériu Edukasaun fó duni ona importánsia ba kestaun nasionalizmu no patriotizmu.
Maibé, para ida-ne’e bele akontese, fatór lubuk ida mak tenke serbisu hamutuk hodi garante no sustenta meta ida-ne’e bele atinje ho di’ak. Kondisaun polítika sosiál ne’ebé la’o iha Nasaun laran tenke apoia, inan-aman sira tenke apoiu, ambiente sorin-sorin mós hola papél importante, estudante sira tenke fó aan hodi absorve didi’ak dixiplina sira-ne’ebé eskola oferese.
Klaru, polítika públika ne’ebé Estadu kria tenke orienta edukandu sira ba atinje Estadu nia objetivu loloos. Tanba sá? Tanba edukasaun ne’e rasik la’ós fatór independente no la’ós eskola ninia responsabilidade mesak. Ne’e katak parte hotu-hotu tenke asume papél no responsabilidade ida-ne’e.
TATOLI: Oinsá atu hametin nasionalizmu no patriotizmu se iha estudante no profesór balun mós ladún hatene kanta ino nasionál PATRIA! PATRIA!, ne’e tanbasá mak akontese nune’e?
MSF: Kualker ema ida seja ke nia hatene kanta ino Nasionál “Pátria! Pátria!” ka la hatene, la sai sasukat atu ita dehan nia iha sentidu patriotizmu ka nasionalizmu. Basta ema ida hakaas aan atu sai sidadaun di’ak, hatene kumpre nia obrigasaun sira nu’udar sidadaun, hatene kontribui pozitivamente ba Estadu bainhira presiza iha aspetu saida de’it.
Kondisaun sira-ne’e mak konsideradu nu’udar nasionalizmu no patriotizmu. Klaru ke profesór ida ka estudante ida tenke hatene kanta ninia inu nasionál rasik, maibé se sei iha membru hosi komunidade edukativu mak la hatene kanta, ne’e mós problema ida ke ita tenke rezolve. Ninia fatór kauza ne’e barak, nune’e atu rezolve kestaun ida-ne’e tenke rezolve uluk ninia fatór kauza sira.
TATOLI: Atu hametin estudante sira-nia nasionalizmu no patriotizmu, sá mak ita hakarak atu Ministériu Edukasaun (ME) tau prioridade ba edukasaun sívika ba estudante sira liga ho nasionalizmu no patriotizmu?
MSF: Estudante sira-ne’e hola parte povu baibain ne’ebé moris iha rai ida-ne’e. Saida mak ita tenke halo para ke bele hadi’a sira-nia sentidu patriotizmu no nasionalizmu ne’e mak kondisaun mínimu sira ne’ebé Estadu tenke kria iha eskola sira. Ita-nia problema mak ita menus investimentu iha edukasaun nu’udar setór xave ba dezenvolvimentu.
Menus investimentu ida-ne’e mak kauza ke tinan 20-resin ona mós edukasaun sei hakdasak nafatin hela. Menus investimentu ida-ne’e mós mak halo ke eskola enfrenta nafatin problema kona-ba fasilidade, rekursu no fatór apoiu sira seluk. Tanba ne’e, atu hadi’a ida-ne’e, Estadu tenke investe di’ak-liu tan ha setór edukasaun.
Alokasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) kada tinan, envezde ba hotu tiha de’it subsidiu ba deputadu no membru Governu sira, di’ak-liu aumemta ba setór edukasaun para ke alunu sira bele hetan edukasaun ida dignu no kualidade. Bainhira estudante sira hetan ona edukasaun ida dignu no kualidade, patriotizmu no nasionalizmu mós sei la sai tan kestaun kestionável ida.
TATOLI: Ita-nia mensajen ikus liga ho terminolojia “nasionalizmu” no “patriotizmu”?
MSF: Patriota sira, joven loriku assua’in no povu feto no mane liu 200.000-resin fó aan ona ba mate hodi ohin ita bale sai Povu no Nasaun ida livre no soberanu. Ita hirak ne’ebé moris no goza hela independénsia ida-ne’e, la presiza fó aan tan ba mate, para ke patriotizmu no nasionalizmu ne’e bele buras. Buat ne’ebé ita tenke halo mak hala’o ita-nia kna’ar hotu-hotu ho paixaun no ho responsabilidade.
Kontribui pozitivamente ba pás no estabilidade, no mínimu sai sidadaun ne’ebé di’ak no responsabilidade. Ida-ne’e de’it bele ona garante kestaun patriotizmu no nasionalizmu.
Husu ba líder no polítiku sira, partidu polítika sira, governante no entidade Estadu nian sira atu tau ona importánsia ba dezenvolvimentu tantu fíziku komu umanu. Para ona selok malu, jere didi’ak osan povu nian, diversifika ita-nia ekonomia, mellora polítika públika sira, konsentra iha dezencvolvimentu setór produtivu sira, ho nune ita bele garante moris di’ak ba povu tuir patriota sira-nia mehi.
Bainhira povu hot-hotu hetan ona saida mak merese, iha tempu ne’eduni mak ita hametin sentidu patriotizmu no nasionalizmu.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
