DILI, 29 dezembru 2023 (TATOLI)– Prezidente Institutu Nasionál Kombate SIDA (INCSIDA, sigla portugés), Daniel Marçal, defende katak, INCSIDA koordena ona ho Ministériu Edukasaun (ME) hodi inklui matéria edukasaun sesuál iha kurríkulu nasionál.
“Ha’u konsege halo ona koordenasaun ho parte edukasaun para se bele iha edukasaun sesuál ne’e bele tau iha kuríkulu para bele hanorin intensivamente ba ita-nia alin sira, para hodi hatene didi’ak bainhira mak bele halo relasaun sesuál ho ema seluk, kuandu ida ne’e akontese ona ita iha responsabilidade ida la’ós gostu de’it ka hakarak de’it maibé problema responsabilidade”, Daniel Marcál hateten bainhira partisipa iha programa entrevista eskluziva iha estúdio Agência Tatoli, I.P Farol, kinta ne’e.
Notisia relevante: Timor-Leste rejista pasiente HIV/SIDA 1.704 no mate 271
Responsável ne’e afirma, INCSIDA nia papél mak atu halo sensibilizasaun ba públiku kona-ba rirsku virus HIV/SIDA maibé INCSIDA hasoru difikuldade tanba rekursu limitadu tebes inklu mós transporte hodi desloka ba área rurál hodi realiza atividade sira ne’e.
“Maske ami iha limitasaun oioin maibé ami koko uza maneira hotu hodi hato’o informasaun ba públiku, INCSIDA ninia área kobertura ne’e iha territóriu Timór dalan sira dala ruma kareta labele ba maibé ita-nia komunidade hela iha área sira ne’e ne’ebé ami koko la’o ain hodi to’o iha sira. Tanba ami hanoin de’it katak maluk sira ne’e mós iha direitu atu rona informasaun, tanba haree fali ba kazu sira ne’ebé mosu iha fatin izoladu sira, ne’e mosu tanba falta informasaun, ne’e risku boot tebtebes”, nia preokupa.
Tuir Daniel Marcál katak, populasaun iha área rurál menus tebes informasaun kona-ba prevensaun ba virus HIV/SIDA. Maske nune’e INCSIDA koordena ona ho parte igreja hodi partilla informasaun ba populasaun liuhosi atividade igreja nian tanba igreja ninia influensia maka’as tebes.
“Ho ida-ne’e INCSIDA koko koopera ho parte hotu, liu-liu buat ne’ebé bele halo maka INCSIDA koordena ho parte relijioza sira atu ko’alia maka’as iha moral tanba fatór ne’ebé afeta barak liu ba transmisaun HIV ne’e maka parte moral ne’e, moral ne’e koalia makaas liu ba joven sira ne’ebé mak seidauk to’o tinan atu moris hamutuk maibé moris hamutuk ona, kaben-na’in sira halo ona juramentu iha igreja maibé ikus mai iha problema kiik ruma entaun soe malu, mane ba fali feto seluk, feto ba fali mane seluk, problema soe bebe, ne’e problema moral, ne’ebé responsabilidade boot liu ne’e parte relijiozu sira”, nia haktuir.
Aleinde ne’e eduka inan-aman sira ho didi’ak atu eduka oan sira, ko’alia abertamente kona-ba edukasaun formal tanba dala ruma labarik sira iha laiha koñesementu no ba buka rasik iha li’ur, ne’e risku ba sira.
Daniel subliña katak, durante ne’e organizasaun la’ós governu nian ne’ebé haree espesiál ba maluk sira ne’ebé moris ho HIV/SIDA rua mak Esperansa ho Estrela+. Ne’ebé kooperasaun ne’e INCSIDA halo la’ós de’it ho parte igreja maibé ho organizasaun lokál, Autoridade seguransa no defeza, Autoridade lokál.
“Ne’ebé haree kona-ba problema HIV/SIDA ne’e la’ós problema grupu ida nian ka organizasaun ida nian, INCSIDA ne’e hanesan instrumentu ida de’it koordena parte hothotu para oinsá bele hato’o informasaun, importante mak ema hothotu informadu saida mak HIV no oinsá prevene tanba HIV ne’e fuan ida hosi ita-nia hahalok, sé ita-nia hahalok ne’e di’ak maka ita labele fó fuan ida ba HIV ne’e, tanba ne’e maka importante tebtebes liuhosi informasaun sira ne’e bele hasa’e konsiénsia ema nian hodi muda hahalok ne’ebé risku para nia bele lori nia aan ne’e hodi to’o iha fatin ida sein hetan virus refere”, nia esplika.
Prezidete Institutu ne’e salienta, HIV hanesan virus ida, iha faze HIV kuaze ema lahatene bua ida tanba laiha sintoma hodi hatudu katak ema ne’e kona-ba virus HIV maibé HIV kuandu iha ona ema nia isin no ladeteta maka virus ne’e kontinua servisu iha ema nia isin ikus mai transforma ba SIDA, hosi ida ne’e maka foin mosu sintoma hanesan inus-been, mear lapara, isin-tun, esperitu atu serbisu laiha.
Tanba ne’e Daniel apela bainhira mosu sintoma hanesan ne’e tenke ba koko ran iha sentru saúde sira hodi hatene loloos bainhira deteta bele halo intervensaun lalais.
Tuir dadus hosi INCSIDA katak, to’o setembru 2023 ema ne’ebé afeta virus HIV/SIDA hamutuk 250. Dadus ne’e hatudu katak ema ne’ebé afeta virus ne’e hosi idade 15-24 no 25-44 boot tebtebes. Munisípiu ne’ebé númeru boot mak dahuluk Dili, tuir mak Bobonaro, Covalima, RAEOA no Baucau.
Notisia relevante: INCSIDA ho parseiru lansa planu estratéjiku nasionál atu luta kontra HIV
Jornalista : Antónia Gusmão
Editor : Florencio Miranda Ximenes
