OÉ-CUSSE, 17 maiu 2024 (TATOLI) – Tenente Jenerál Reformadu, Lere Anan Timur, husu ba estudante no foinsa’e sira atu fó valór ba loron Restaurasaun Independénsia 20 de Maio no prepara futuru sai matenek hodi kontinua lidera rai Timor-Leste.
“Ohin ita hamutuk iha Oé-Cusse, prepara atu selebra loron restaurasaun independénsia 20 Maiu, agora restaurasaun ne’e mosu, imi lahatene, tanba ami halo istória, la’ós konta de’it istória, ami halo depois ami mai konta istória ne’e ba imi, tanba imi lahatene tanba balu foin moris iha 1999 mai leten, entaun 20 Maiu mosu tanba funu ida iha, funu durante tinan 24,” Lere Anan Timur, ko’alia, iha ámbitu konta istória ba estudante sira iha monumentu Lifau Oé-Cusse, sesta ohin.
Notísia relevante: Feira livru iha Oé-Cusse abitua leitura no promove literasia
“Ha’u kuandu funu, ha’u joven hela, joven hanesan agora sira nakár ne’e, maibé balu nakár sona malu, estraga ema nia uma, sunu ema nia uma no na’ok ema nia motor, maibé ha’u uluk sei jovén nakár ba tiru malu, tanba nakár ne’e mak ema tiru kotu ha’u-nia liman fuan ida.”
“Depois ha’u-nia tai-lalat iha ha’u-nia oin-ne’e, balu dehan ha’u moris mai hanesan ne’e, maibé laloos, ne’e mós inimigu Indonézia mak tau marka iha ne’e, ami sira halo funu ne’e hanesan kuda ida karik inimigu sira tau marka-marka, liman fuan laiha, balu liman sorin laiha, ain-kadiúk, balu lakon matan sorin.”
“Entaun ida-ne’e mak hamosu 20 de Maiu ne’e, katak restaura independénsia, estudante sira tenki buka hatene tanba saida mak akontese loron 20 de Maiu ne’e, entaun ita-nia independénsia ne’e ita ukun-an tia ona iha 28 Novmebru 1975,” nia husu.
Lere Anan Timur, konta, funu hahú FALINTIl uluk ho forsa na’in rihun 30, ne’e hahú funu iha 1975, agora depoizde funu durante tinan 24, moris de’it na’in 90-resin, ne’e la’os halimár, depois levantamentu husi Cararas, Tutuala, Same, ida-ne’e hamutuk mak ami 100-resin.
Maibé funu tinan 24 loloos ne’e sira-ne’ebé mak moris 90-resin de’it, rihun 20-resin mak mate hotu, balu rende, balu inimigu kaer, ita funu la’os halimár, sira-ne’e la mate karik, 20 de maiu loron restaurasaun independénsia mós laiha.
“Tan ne’e, ha’u-nia bei-oan sira, imi mak futuru Timor-Leste nian, atu sai futuru di’ak tenki estuda atu sai matenek, tanba futuru hein hela imi, maibé imi la matenek, imi-nia futuru laiha, só eskola matenek mak futuru iha, ne’e mak ha’u husu ba ha’u-nia oan no bei-oan sira, eskola atu fó valór ba ita-nia ukun an ida-ne’e, fó valór ba 20 maiu, sé imi la estuda no la eskola iha uma lakon tempu ho telemovél, futuru sei laiha,” nia apela.
Nia dehan, 28 Novmebru 1975 ita proklama ona ita-nia independénsia unilaterál, maibé inimigu mai invade Timor-Leste iha loron 7 dezembru 1975 la’os hakotu maibé impede ita-nia ukun an ne’e ba oin, maibé agora Indonézia ho Timor-Leste la’os ona inimigu sai belun ona di’ak.
Entaun prosesu husi ne’e, balu mate, balu lakon, balu inimugu kaer, maibé ita kontinua luta nafatin to’o iha 1999 saida mak iha, 30 agostu loron konsulta populár, entaun 1999 Indonézia aseita referendum husu povu Timor-Leste nia hakarak atu hili hamutuk ka hamrik mesak.
“Tanba saida mak uluk ha’u hili hili mak buat ida-ne’ebé defisíl ne’e, nusa mak ha’u uluk rende de’it ba inimigu foti liman to’o ona ita integrasaun, maibé laiha ita nu’udar timor-oan, ita tenki sai na’in ba Timor, ita lakoi ema seluk mai ukun fali ita, ita hakarak ukun rasik ita-nia rai, ne’e mak bolu restaurasaun independénsia ne’e, agora imi joven buka hatene istória sira-ne’e,” nia apela.
Notísia relevante:RAEOA promove kultura Atoni-oan ho kompetisaun artista lokál
Sekretária Rejionál ba Asuntu Edukasaun, Inácia Tamele, agradese tanba autór prinsipál ba sitória ba prosesu ba ukun rasik-an bele konta sai realidade ba estudante sira.
Agradese tanba autór prinsipál funu durante tinan 24 sei moris, no konta saai realidade ba foinsa’e sira, katak nasaun ne’e harii liuhusi fakar raan, mate no balu lakon buat hotu, tan ne’e nu’udar jerasaun foun persiza buak hatene loron istóriku sira.”
Notísia relevante: Tempu besik, Lere anúnsia kandidata-an ba Prezidente Repúblika
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins
