Top

MKI-EU lansa baze-dadus kona-ba medida la’ós-tarifa iha TL

Vise-Ministru Komersiu no Indústria, Augusto Junior Trindade. Imajen Tatoli/Francisco Sony.

DILI, 15 Maiu 2025 (TATOLI)—Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) hamutuk ho Uniaun Europeia (UE) lansa baze-dadus kona-ba medida la’ós-tarifa ka Non-Tariff  Measures (NTM) iha Timor-Leste (TL).

“Ohin ita halo lansamentu ba Timor-Leste nia baze-dadus kona-ba medida la’ós-tarifa ka NTM atu halibur parte interesadu sira, ne’ebé iha papél importante iha dezenvolvimentu komérsiu no ekonomia iha Timor-Leste,” Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Junior Trindade  informa iha nia diskursu, iha ámbitu lansamentu baze-dadus iha Suai Room,Timor Plaza, kinta ne’e.

Nia dehan, semináriu ida-ne’e la’ós eventu tékniku de’it, maibé nu’udár pasu importante hodi mellora Timor-Leste nia atendimentu komérsiu ne’ebé transparente no aliña Timor-Leste nia polítika komérsiu ho padraun internasionál no mós kompromisu ba integrasaun ekonómika sira.

“Inisiativa ida-ne’e reflete ita-nia kompromisu hodi kria ambiente regulatóriu ne’ebé asesível liu no previzível ba ema hotu. Hahú husi  2022, ekipa tékniku sira ho apoiu husi parseiru dezenvolvimentu sira hanesan Uniaun Europeia no UN Trade and Development (UNCTAD) halo ona levantamentu, analiza no klasifika medida la’ós-tarifa ne’ebé aplika iha Timor-Leste. Medida hirak-ne’e inklui rekizitu tékniku, sistema lisensiamentu, avaliasaun konformidade, kontrolu importasaun no medida prosesuál no administrativa oinoin ne’ebé implika importasaun no esportasaun sasán iha Timor-Leste,” nia esplika.

Dadus hotu NTM akumuladu iha plataforma ida de’it, ida-ne’e ajuda hodi haree enkuadramentu relativa ho komérsiu no identifika parte sira-ne’ebé presiza hadi’a ka reforma karik iha duplikasaun, inkonsisténsia, ka obrigasaun sira-ne’ebé bele halo difísil ba operadór ekonomia sira.

“Importante liu mak dadus medida la’ós-tarifa Timor-Leste ne’e, hola-parte ona iha sistema internasionál, tanba dadus NTM ne’e inkluidu ona iha baze-dadus globál Trade Analysis and Information System (TRAINS) ne’ebé mak jere husi UN Trade and Development (UNCTAD),” Augusto Junior haklaken.

Ida-ne’e, tuir nia, sei hafásil parseiru komérsiál, peskizadór no instituisaun internasionál sira atu asesu no hatene medida regulatória ne’ebé aplikável iha Timor-Leste no ne’e sinál ne’ebé forte kona-ba transparénsia no prontidaun Timor-Leste atu partisipa iha sistema komérsiu globál.

Ministeriu Komérsiu no Indústria reafirma hikas kontinuidade inisiativa ida-ne’e, nu’udár instituisaun ne’ebé responsável ba jestaun NTM ne’e rasik, MKI sei nomea ofisiál sira hodi mantein baze-dadus liuhusi halo atualizasaun regularmente iha baze-dadus ida-ne’e.

Iha fatin  hanesan, Embaixadór  Uniaun Europeia  ba Timor-Leste, Marc Fiedrich hateten Uniaun Europeia sai hanesan parseiru Timor-Leste nian durante tempu naruk, ne’ebé iha kompromisu atu apoia dezenvolvimentu sósiu-ekonómiku sustentável nasaun nian ne’ebé bazeia ba valór sira ne’ebé fahe hanesan governasaun di’ak, demokrasia no respeitu ba malu.

“Ami-nia apoiu bilaterál liuhosi programa indikativu multi anuál ne’ebé aliña ho planu estratéjiku dezenvolvimentu Timor-Leste nian.  UE mós fornese asisténsia liuhosi instrumentu rejionál sira hanesan Programa Apoiu ba Integrasaun Rejionál Pasífiku (PRISE),” nia hateten.

Nia haktuir, iha PRISE nia okos, haksolok atu apoia Timor-Leste liuhusi komponente prinsipál tolu, dahuluk, hadi’a Alfándega no Komérsiu Illa Pasífika nian ne’ebé lidera hosi UNCTAD, komponente ida-ne’e apoia ona rekolla NTM sira no promove ona fasilitasaun ba komérsiu.

Daruak, foka ba padraun Sanitária no Fitosanitária, ne’ebé implementa husi Komunidade Pasífiku ho kolaborasaun hamutuk ho Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta.

Datoluk,  hametin Komérsiu Intra-Rejionál no Internasionál Pasífiku nian ne’ebé jere hosi Sekretariadu Fórum Illa Pasífika nian, ne’ebé daudaun ne’e tulun Ministériu Komérsiu no Indústria hodi dezenvolve Enkuadramentu Polítika Komérsiu dahuluk Timor-Leste nian.

“Ami fiar katak enkuadramentu ida-ne’e sei sai hanesan fundasaun ida hodi orienta reforma sira relasiona ho komérsiu no kreximentu ekonómiku,” Marc tenik.

Liuhusi envolvimentu rejionál ida-ne’e, tuir nia, UE sente orgullu tanba apoia ona dezenvolvimentu baze-dadus NTM Timor-Leste nian, ne’ebé agora sei integra iha UNCTAD nia plataforma TRAINS (Sistema Informasaun Análize Komérsiu) tuir lansamentu ohin nian.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!