DILI, 24 Juñu 2025 (TATOLI)–Governu liuhusi Ministériu Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK) koopera ho liña ministeriál sira hahú halo formasaun ba voluntáriu hamutuk na’in-200 atu prepara ba halo atendementu ba jogu Komunidade Nasaun Sira Ko’alia Lian Portugés (CPLP-sigla portugés) ne’ebé sei realiza iha 17-27 Jullu 2025 iha Timor-Leste.
Notísia Relevante: MJDAK- BNCTL asina akordu fó apoiu ba jogu CPLP
Sekretariu Estadu Arte no Kultura (SEAK), Jorge Cristovão, hateten formasaun ne’e importante tebes atu nune’e voluntáriu sira bele iha koñeseimentu antes halo atendementu ba atleta husi nasaun CPLP sira-ne’ebé estadia iha Timor-Leste.
“Voluntáriu sira-ne’e ita prepara ba oinsá halo atendementu ba jogu CPLP liuliu atende atleta sira. Formasaun ne’e hahú ohin sei termina iha 26 juñu tinan ne’e,” Nia hateten ba jornalista sira iha salaun Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), iha Kaikoli, tersa ne’e.
Formasaun ne’e, formadór sira mai husi liña ministeriál hotu ne’ebé iha esperiénsia ba regra protokolu báziku, atividade saida-saida mak sei hala’o durante jogu, atendementu emerjénsia, atendementu ba kestaun seguransa no seluk tan.

“Sira-ne’e mai husi Universidade sira iha Dili laran, sira mak ita rekruta no rekrutamentu ida ne’e la’ós ita mesak maibé ita servisu hamutuk ho Ministériu Ensinu Superiór mak halo rekrutamentu,” nia dehan.
Voluntáriu hirak ne’e mai husi universidade hitu (7) iha Dili laran mak hanesan UNITAL, UNTL, DIT, IPDC, UCT, IOB, ISFIT ICS, ISC, ISDB, UNDILJSI no UNPAZ.
Istória badak kona-ba jogu CPLP
Jogu Desportivu CPLP harii iha tinan 1990, tuir Akordu Kooperasaun Multilaterál (Nú. 2 husi Artigu 10) ba Desportu komunidade ne’ebá nian.
Entendimentu ne’e asina ona iha loron 20 Janeiru iha Lisboa, husi Estadu sira Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mosambike, Portugál no Saun Tomé eo Prínsipe, Brazil prezente de’it ho estatutu observadór.
Rekoñese katak desportu hanesan fatór kulturál indispensável ida ba dezenvolvimentu tomak pesoa umana nian no konsekuentemente ba dezenvolvimentu sosiedade nian, emerjénsia Jogu CPLP nian fó orijen ba instrumentu prinsipál ida kooperasaun nian iha komunidade luzófonu.
Nafatin tuir termu Regulamentu Jogu CPLP nian, sei laiha nasaun vensedór sira iha edisaun ida-idak eventu nian, tanba manan-na’in sei sai komunidade.
Konvivénsia saudavel no desportiva de’it mak tenke prevalese entre nasionalidade sira, iha idade ida-ne’ebé ema sira iha inklinasaun atu hakarak muda mundu no Estadu sira-ne’e hotu konserteza hakarak komunidade ida-ne’ebé forte no unidu.
Tanba ne’e, Portugál halo pontu ida atu sai uma-na’in ba edisaun 1 Jogu Desportivu País sira Lian Portugés nian, iha fulan-Setembru tinan 1992. Joven hamutuk 500-resin hosi seksu rua, ho tinan 15 to’o 16, hosi Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mosambike, Portugál no Saun Tomé no Prínsipe.
Iha tinan 1995, II Jogu CPLP nian hala’o iha sidade Bissau, ho partisipasaun joven na’in-300 hosi Angola, Cabo Verde, Guiné Bisau, Mosambike no São Tomé e Prínsipe. Iha tinan hanesan, Mosambike aplika atu sai uma-na’in ba III Jogu sira.
Tanba razaun oioin, Maputo sai de’it uma-na’in ba edisaun 3.ª Jogu sira CPLP nian iha tinan 1997, entre loron 13 no 18 fulan-Setembru. Iha totál partisipante hamutuk 500 husi nasaun luzófonu hotu-hotu, ne’ebé kompete iha kategoria sira tuir mai ne’e: Atletizmu, Basketeból, Futeból no Ténis.
Hafoin ne’e, Cabo Verde aplika hodi organiza IV Jogu sira, projetu ida-ne’ebé foin sai realidade iha tinan 2002. Entre loron 20 no 28 fulan-Jullu, Praia simu partisipante na’in-470 husi nasaun hotu-hotu iha grupu, ho exesaun husi Brazil dala ida.
Desportu sira-ne’ebé hili iha tempu ida-ne’e mak Handball, Basketball no Praia Voleiból, ba seksu rua; iha nia fatin, labarik-mane sira de’it mak kompete iha Futeból iha tinan ne’ebá.
Jogu Komunitáriu Luzófonu ba da-lima (5), ne’ebé marka ona ba tinan 2005, hala’o iha Luanda, kapitál Repúblika Angola nian, entre loron 12 no 18 fulan-Agostu.
Númeru rekord ida husi atleta sira-ne’ebé partisipa iha eventu ne’e, besik 700 husi seksu rua. Handball, Basketball, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleiból Praia mak desportu sira-ne’ebé hili. Partisipante sira hetan lembransa, prémiu no prémiu sira, hanesan tasa, medalla osan-mean, osan-mutin no bronze, prémiu Étika Desportiva no diploma partisipasaun nian.
Iha edisaun tinan 2008, Jogu VI CPLP hala’o iha sidade Rio de Janeiro, iha Repúblika Federál Brazil, entre loron 26 fulan-Jullu no loron 01 fulan-Agostu.
Iha tinan 2010, Jogu VII CPLP hala’o iha sidade kapitál Mosambike, Maputo, entre loron 29 fulan-Jullu no loron 7 fulan-Agostu. Iha edisaun ida-ne’e, desportu sira-ne’ebé mak halo parte iha kuadru kompetisaun nian mak Handball, Atletizmu, Basketebol, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleibol Praia.
Iha tinan 2012, Portugál, espesífiku liu sidade Mafra, sai uma-na’in ba Jogu Desportivu VIII CPLP nian, entre loron 7 no 15 fulan-Jullu. Handball, Atletizmu, Basketebol, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleibol Praia maka desportu sira ne’ebé hili.
Iha tinan 2014, jogu sira, iha sira nia edisaun IX, fila fali ba Angola, entre loron 26 fulan-Jullu no loron 2 fulan-Agostu. Handball, Atletizmu, Basketebol, Atletizmu ba ema ho defisiénsia, Futeból, Ténis no Voleiból Praia mantein iha kuadru kompetisaun nian iha relasaun ho edisaun sira ikus nian. Natasaun, Judo no Ténis Meza maka adisaun foun sira ba programa kompetisaun nian.
Edisaun ba dala 10 Jogu Desportivu CPLP nian hala’o iha illa Sal, Cabo Verde, entre loron 17 no 24 fulan Jullu. Handball, Atletizmu, Atletizmu ba Ema ho Defisiénsia, Basketebol, Futeból, Natasaun, Taekwondo no Voleibol Praia mak sai hanesan desportu sira-ne’ebé mak hili. Tinan 2016 marka mós entrada husi Guiné Ekuatoriál, aumenta nune’e númeru husi nasaun sira-ne’ebé partisipa iha Jogu Desportivu sira CPLP nian ba neen.
Iha tinan 2018, Saun Tomé e Prínsipe hanesan nasaun uma-na’in ba Jogu Desportivu sira CPLP nian ba dala 11, ne’ebé hala’o entre loron 21 no 28 fulan-Jullu. Atletizmu, Atletizmu ba ema ho defisiénsia, Basketebol 3×3, Futeból, Taekwondo no Voleibol Praia maka sai hanesan modalidade ofisiál programa nian.
Jogu desportu CPLP edisaun ba dala-12 sei akontese iha Timor-Leste fulan-Jullu ne’ebé mai.
Notísia Relevante: SEAK prepara estudante rihun-resin ba dansa abertura jogu CPLP
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes




