DILI, 27 Juñu 2025 (TATOLI) – Promotór Konferénsia Komunidade Luzu-Aziátika (APCC, siglá inglés), Joseph de Santa Maria, hateten Timor-Leste iha papél estratéjiku nu’udar sentru ba futuru komunidade Luzu-Aziátika.
Nia hato’o lia hirak ne’e iha marjen abertura Konferénsia APCC 2024 edisaun dahaat ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), sesta ne’e.
Tuir Joseph, konferénsia APCC tinan ida-ne’e hanesan marku importante ida iha esforsu atu halibur komunidade ho orijen portugés ne’ebé namkari iha rejiaun aziátika.
Nia mós hato’o apresiasaun ba Governu Timor-Leste, liuliu ba Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, ba apoiu no kompromisu ba sustentabilidade APCC nian. “Apoiu husi Primeiru-Ministru dezde APCC dahuluk iha tinan 2016 signifikativu tebes. Ninia proposta ba konferénsia ne’e atu hala’o iha Timor-Leste agora realiza ona”, nia dehan.
Joseph destaka katak Timor-Leste iha rekizitu tomak atu sai hanesan sentru foun ba komunidade portugeza iha Ázia, hodi troka Makau ne’ebé istorikamente hanesan sentru molok filafali ba administrasaun xineza.
“Portugés sira uluk konsidera Makau nu’udar sentru Ázia portugés nian, maibé Makau agora filafali ona ba Xina. Timor-Leste bele sai hanesan sentru foun ba komunidade portugeza iha Ázia no sai dalan ligasaun ba nasaun sira seluk ne’ebé ko’alia lia-portugés ne’ebé la’ós iha Ázia”, akresenta.
Nia mós hato’o kestaun kona-ba prezerva lian no kultura portugés iha Ázia, liuliu komunidade portugeza iha Malaka-Malázia, ne’ebé oras ne’e daudaun iha deklíniu nia laran. Nia aprezenta mós preokupasaun tanba jerasaun foun sira abandona hela sira-nia lian patrimóniu, ne’ebé agora kategoriza hanesan lian ameasadu.
“Ita la husu buat barak, oportunidade de’it atu sobrevive nu’udar komunidade ne’ebé asosiadu ho Portugál. Komunidade ida só bele reklama nu’udar komunidade bainhira nia iha lian, kultura no tradisaun ne’ebé ho orgullu bele bolu nu’udar ninian”, salienta.
Komunidade portugeza Malaka nian, maski minoria, maibé mantein lian ida ne’ebé kontein liu 90% liafuan portugés sira, maski iha forma pidgin ka krioulu (tipu rua husi lian kontaktu nian ne’ebé mosu husi interasaun entre lia-na’in sira husi lian oioin).
Nia temi mós katak Festa Saun Pedro, festivál kulturál prinsipál husi komunidade portugeza Malaka nian, hala’o simultaneamente iha Malázia. Festivál, ne’ebé akontese iha loron 27-29 Juñu, hatudu tradisaun relijioza sira hanesan misa boot no bensaun ba ró peska nian, ne’ebé komunidade lokál hala’o nafatin.
Nia kompara tradisaun relijioza sira iha Malaka ho tradisaun sira ne’ebé hanesan iha Timor-Leste, hanesan selebrasaun Santu António nian iha Manatutu no nota katak istória relijioza portugés nia abut sei moris iha fatin oioin iha Ázia.
“Ami deskreve hanesan ‘portugés liu duké Portugál rasik’ tanba ami mantein lian no tradisaun sira ne’ebé ami hetan husi ami-nia bei’ala sira durante tinan 500 resin”, nia hateten.
Joseph husu kooperasaun entre komunidade portugesa sira Ázia nian hodi garante katak patrimóniu ne’e labele lakon. Nia mós afirma katak maski la husu asisténsia materiál, Portugál no nasaun sira ne’ebé ko’alia lia-portugés iha responsabilidade morál ba sira-nia komunidade desendente sira iha Ázia.
“Ami halibur iha ne’e tanba razaun espesífika ida. Ami la’ós iha ne’e tanba feriadu, maski ha’u la baruk atu rekomenda ha’u-nia maluk sira atu mai Timor-Leste hodi goza rai furak ida ne’e nia furak. Ami iha ne’e ohin loron atu salva patrimóniu portugés iha Ázia. Ita iha ne’e ho konviksaun katak ita bele alkansa ida-ne’e. Se ita serbisu hamutuk hodi garante katak komunidade nia responsabilidade fahe Ázia nafatin relevante ba jerasaun sira ne’ebé mai hafoin ita”, nia konklui.
Iha fatin hanesan, portavós ba Konferénsia APCC dahaat, Virgílio Smith, esplika razaun Timor-Leste sai uma-na’in ba konferénsia referida, tanba ne’e kompromisu ida Timor-Leste nian ba komunidade desendente portugeza sira iha país sira ne’ebé iha Ázia ninian.
Nia haktuir, konferénsia APCC dahuluk to’o datoluk ne’e nasaun sira seluk mak organiza ho inisiativa rasik husi komunidade Malaka nian. Ho ida-ne’e fanu mós Timor-Leste nu’udar povu liuhusi situasaun hanesan ho sira, tanba ne’e “ita-nia solidariedade ba sira ne’e maka’as hodi fanu ita realiza konferénsia dahaat hodi buka halibur sira”.
“Ita bele dehan konferénsia agora hala’o iha Timór ne’e marku istóriku ida ba komunidade sira ne’e hotu”, dehan.
Eventu ne’e partisipa husi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, Prezidente Tribunál Rekursu, Afonso Carmona, membru Governu, membru Parlamentu, korpu diplomátiku, estudante, sosiedade sívil no partisipante sira seluk tan.
Aleinde ne’e, partisia husi delegadu oioin husi komunidade desendente portugés sira iha Ázia, inklui husi Timor-Leste, Malázia, Sri Lanka, no Indonézia. Konferénsia ne’e sei hala’o durante loron tolu iha Dili entre loron 27 no 29 Juñu 2025.
Eventu ne’e iha sesaun diskusaun sira, atuasaun kulturál sira no lansamentu ba programa prezervasaun istória orál nian ida maka ajenda ona atu sai hanesan pontu ajenda prinsipál sira.
Notísia relevante: Konferénsia Luzu-Aziátika 2025: Horta apela ba unidade istórika no kulturál
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
