Konferénsia Luzu-Aziátika 2025: Horta apela ba unidade istórika no kulturál

DILI, 27 Juñu 2025 (TATOLI) – Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, halo abertura ba Konferénsia Komunidade Luzu-Aziátika (APCC, iha inglés) iha Sentru Konvensaun Dili (CDD), ohin. Iha okaziaun, ne’e Xefe Estadu destaka importánsia unidade entre komunidade sira ho orijen portugés iha Ázia, liuliu iha aspetu istória no kultura.
Iha nia diskursu abertura ne’ebé signifikativu, Prezidente Horta deskreve konferénsia ne’e la’ós de’it fórum ida ba enkontru sira, maibé hanesan momentu ida hodi halibur fali família ida ho istória naruk no patrimóniu kulturál ne’ebé hahú husi sékulu XVI.
“Konferénsia ne’e liu duké enkontru ida. Hanesan momentu ida hodi reflete kona-ba ita-nia istória komún, hodi hametin ita-nia lasu sira solidariedade nian, no hodi konta ita-nia istória sira, ho orgullu no onestidade”, nia hato’o iha ámbitu konferénsia ne’ebé organiza ba dahaat, ohin.

Tuir orijen husi komunidade luzófona iha Ázia to’o iha mariñeiru portugés nia aten-barani iha sékulu XVI, katak sira-nia viajen la’ós de’it esplorasaun jeográfika ida, maibé mós espirituál no kulturál ida ne’ebé lori lian, relijiaun no ideia foun sira ba parte oioin Ázia nian.
Tuir nia, ain-fatin portugés nian la’ós de’it forma komunidade sira ne’ebé ohin loron eziste, maibé introdús mós konseitu Estadu-nasaun no identidade nasionál, legadu ida ne’ebé tuir mai sai hanesan fundasaun ba Timor-Leste nia luta ba ukun rasik-an.
“Ami hanesan rai ida husi reinu sira. Ami fahe rai no kultura maibé ami laiha sentidu ba identidade nasionál. Portugés sira, no esperiénsia europeia ne’ebé luan liu, introdús ami ba ideia husi Estadu-nasaun modernu”, nia akresenta.
Momentu xave ida husi konferénsia ne’e maka lansamentu husi Asosiasaun Komunidade Luzu-Aziátika (APCA) ne’ebé hahú hodi hametin rede sira entre komunidade luzófona sira iha Ázia. “APCA sei sai liu fali rede ida husi ema no komunidade. Ne’e hanesan promesa no kompromisu ida atu prezerva, rejista no hakbiit”, nia realasa.
Asosiasaun ne’e sei apoia peskiza, edukasaun no dezenvolvimentu ekonómiku bazeia ba kultura, nune’e mós sai hanesan lian komunidade nian iha konversa sira ho Governu no instituisaun internasionál sira.
Aleinde estabelesimentu APCA, Konferénsia APCC 2025 sei diskute mós Deklarasaun Dili, kompromisu koletivu ida husi komunidade luzófona sira iha Ázia hodi salvaguarda sira-nia patrimóniu kulturál no hodi buka rekoñesimentu ba sira-nia kontribuisaun iha sira-nia nasaun idaidak nia narrativa istórika nasionál.
Horta hato’o mós ninia preokupasaun katak komunidade barak ne’ebé mai husi Portugés dala barak “invizivel iha narrativa nasionál sira” no dokumenta mínimu de’it iha istória ofisiál no edukasaun. Tanba ne’e, nia dehan, konferénsia ne’e tenke sai hanesan momentu ida atu “imajina filafali” futuru ida ne’ebé fahe ne’ebé metin iha ita-nia istória ne’ebé fahe.
Prezidente Timor-Leste subliña importánsia atu harii solidariedade entre nasaun no jerasaun sira, liuliu iha kontestu Timor-Leste prepara-an atu sai membru ASEAN.

Nia afirma katak nu’udar nasaun únika ne’ebé ko’alia lian portugés iha Ázia, Timor-Leste iha responsabilidade atu liga pasadu no futuru komunidade luzófona sira Ázia nian.
“Husik amizade sira ne’ebé forma iha-ne’e kontinua kle’ur depois bandeira sira hatún tiha ona. Iha mundu ne’ebé aumenta ba beibeik ho divizaun no konflitu, Konferénsia ida-ne’e fó oportunidade ba ita atu mai hamutuk iha dame, solidariedade no amizade”, Horta hateten.
Konferénsia APCC 2025 iha Dili sei hala’o durante loron 27-29 Juñu no halibur figura kulturál sira, líder komunitáriu sira, akadémiku sira no reprezentante igreja sira husi Ázia tomak, Indonézia, Malázia, Makau no Sri Lanka.
Sesaun diskusaun sira, atuasaun kulturál sira no lansamentu ba programa prezervasaun istória orál nian ida maka ajenda ona atu sai hanesan pontu ajenda prinsipál sira.
Notísia relevante: Timor-Leste sai uma-nain APCC 2025 hodi prezerva patrimóniu kulturál portugés
Jornalista:Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

