PM Malázia : Timor-Leste nia adezaun marka istória iha ASEAN

KUALA LUMPUR, 26 Outubru 2025 (TATOLI) — Primeiru-Ministru Malázia, Datuk Seri Anwar Ibrahim hateten, Timor-Leste ninia adezaun nu’udar istória iha ASEAN (Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku) ne’ebé reafirma bloku ne’e nia destinu ne’ebé fahe no espíritu amizade iha nasaun rejionál ne’e.

Primeiru-Ministru Datuk Seri Anwar Ibrahim deklara iha ninia diskursu ba abertura Simeira ASEAN ba dala-47, nomos Serimonia Asinatura Deklarasaun Adezaun Timor-Leste ba ASEAN ne’ebe halao iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur (KLCC), Malázia, Domingu (26/10).

Ko’alia iha serimónia abertura ba Simeira ASEAN ba dala 47 ne’e, Primeiru-Ministru Datuk Seri Anwar  hateten Timor-Leste nia adezaun fó sentidu foun ba vizaun ASEAN ne’ebé inkluzivu no unidu.

“Timor-Leste nia fatin iha ne’e kompleta família ASEAN no reafirma ita-nia destinu ne’ebé fahe no sentidu kle’an kona-ba nasaun rejionál ne’e. Iha komunidade ida ne’e nia laran, Timor-Leste nia dezenvolvimentu no nia autonomia estratéjika sei hetan apoiu ne’ebé metin no dura,” nia afirma.

Parte seluk, iha ninia diskursu Primeiru-Ministru Datuk Seri Anwar nu’udar mos Prezidente ASEAN nian husu ba Estadu-membru sira ASEAN nian atu kaer metin unidade, adaptabilidade no objetivu ne’ebé fahe iha paizajen globál ida ne’ebé maka aumenta inserteza.

Anwar hatete katak Malázia nia Prezidénsia ba ASEAN iha tinan ida-ne’e lori responsabilidade boot ida atu la’ós de’it orienta bloku rejionál maibé mós hafoun ninia sentidu objetivu no diresaun iha mundu ida ne’ebé muda lalais.

“Lideransa nunka sai kestaun rutina nian. Ida-ne’e kestaun eskolla nian, atu define prioridade sira, hafoun ASEAN nia sentidu objetivu nian, no trasa dalan ida ne’ebé merese ita-nia povu nia esperansa sira,” nia hatete.

Iha ninia diskursu, PM Anwar hatete katak tinan 2025 hamosu teste foun sira ba ASEAN tanba inserteza globál sira kontinua aumenta, ho mudansa dinámika jeopolítika no interupsaun ekonómika sira ne’ebé dezafia rejiaun nia reziliénsia no rezolusaun koletiva.

“Iha rejiaun sira, ita haree kontestasaun ne’ebé aumenta no inserteza ne’ebé aumenta. Anin-kro’at sira-ne’e koko la’ós de’it ita-nia ekonomia sira maibé mós ita-nia rezolusaun koletiva atu mantein fiar iha kooperasaun  atu fiar katak komprensaun no diálogu bele prevalese nafatin iha era ida ne’ebé fahe malu,” nia hatete.

Nia dehan katak maske iha dezafiu sira-ne’e, ASEAN nia forsa maka iha ninia diversidade no kompromisu ne’ebé dura ba respeitu no razaun, valór sira ne’ebé kontinua liga rejiaun ne’e hamutuk.

Anwar hatete katak Vizaun Komunidade ASEAN 2045, ne’ebé adota iha fulan-Maiu, reprezenta aspirasaun sira bloku nian hodi hametin unidade no sentralidade, buka kreximentu inkluzivu no sustentável, no salvaguarda bem-estar jerasaun sira iha futuru.

Primeiru-ministru mós ko’alia kona-ba estabelesimentu Rede Seguransa AI ASEAN nian (AI SAFE), inisiativa ida ne’ebé hakarak inkorpora étika, seguransa no governasaun ne’ebé di’ak iha utilizasaun intelijénsia artifisiál iha rejiaun tomak.

“Teknolojia tenke sai nafatin ita-nia atan, la’ós ita-nia na’in,” nia hatete.

Anwar mós subliña nesesidade ba ASEAN atu proativu nafatin iha navegasaun ba mudansa ekonómiku globál sira ne’ebé marka ho protesionizmu ne’ebé aumenta no kadeia fornesimentu sira ne’ebé evolui.

Nia mós sauda partisipasaun hosi Brazil no Áfrika-Súl nu’udar konvidadu sira hosi Prezidente iha Simeira Ázia Leste nian ba dala 20, hodi deskreve ida-ne’e hanesan pasu ida ne’ebé importante tebes hodi habelar ASEAN nia envolvimentu ho nasaun sira BRICS no G20 no hametin nia ponte ba Súl Globál.

“Futuru ASEAN nian sei la hakerek hosi sirkunstánsia. Sei hakerek hosi opsaun – hosi opsaun sira ne’ebé ita halo ohin loron,” nia akresenta.

Simeira ASEAN ba dala 47 no simeira sira ne’ebé relasionadu halao iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur nian hosi loron 26 to’o 28 Outubru iha Malázia nia Prezidente ASEAN 2025, ho tema “Inkluzividade no Sustentabilidade”.

Simeira ne’e sai hanesan enkontru ida ne’ebé boot liu iha istória bloku nian, ne’ebé serve hanesan plataforma krusiál ida hodi haburas kolaborasaun kle’an liu enkuantu rezolve dezafiu rejionál no globál sira ho maneira ida ne’ebé koezivu no inkluzivu.

Ida-ne’e maka dala lima Malázia asume Prezidente ASEAN nian dezde bloku nia hamrik iha tinan 1967, ho prezidénsia anteriór sira iha tinan 2015, 2005, 1997 no 1977.

Simeira ASEAN ba dala 47, nomos Serimonia Asinatura Deklarasaun Adezaun Timor-Leste ba ASEAN ne’ebe halao nee hetan mos  prezensa maka Primeiru-Ministru Tailándia Anutin Charnvirakul, Primeiru-Ministru Singapura Lawrence Wong, Primeiru-Ministru Kamboja Hun Manet, Primeiru-Ministru Laos Sonexay Siphandone, Primeiru-Ministru Vietname Pham Minh Chinh, Prezidente Indonézia Prabowo Subianto, Prezidente Filipina Ferdinand Marcos Jr, no Sultan Bruneial Sutanal Hasanal Bokiah.

Partisipa mós Sekretáriu Jerál Nasoens Unidas (UNSG) Antonio Guterres, Prezidente Konsellu Europeu Antonio Costa, Primeiru-Ministru Kanadá Mark Carney, Prezidente Brazil, Luiz Inácio Lula da Silva, Prezidente Áfrika-Súl Matamela Cyril Ramaphosa, Primeiru-Ministru Timor-Leste Kay Rala Xanana Gusmão no Prezidente Timor-Leste José Ramos.

ASEAN ne’ebé harii iha tinan 1967, agora kompostu husi membru na’in 11: Brunei, Kamboja, Indonézia, Laos, Malázia, Myanmar, Filipina, Singapura, Tailándia, Vietname no Timor-Leste.

Timor-Leste nia adezaun kompleta reprezentasaun jeográfika Sudeste Aziátiku nian. Antes ida-ne’e, nasaun ikus ne’ebé maka admitidu ba bloku maka Kamboja, iha loron 30 fulan-Abril tinan 1999. Nasaun joven liu Timor-Leste iha rejiaun ne’e hetan nia independénsia iha loron 20 fulan-Maiu tinan 2002. Iha tinan 2011, nia aplika formalmente atu tama iha ASEAN, hodi marka viajen ida durante dékada hodi kumpre referénsia ekonómiku no institusionál sira bloku nian.

Jornalista : Anito Soares

Editora   : Armandina Moniz