DILI, 02 Marsu 2026 (TATOLI)—Xefe Departamentu Kontrolu Veltor no Saúde Ambientál iha Ministériu Saúde, Elizario Soares, informa husi Janeiru mai to’o Fevereiru ne’e Departamentu kontrolu veltor no Saúde Ambientál husi Ministeriu Saúde fahe ona abate ba komunidade iha territóriu hamutuk 29.447 nomós halo fumigasaun ba uma kain no edifisiu sira hamutuk 42.769.
“Relasiona ho intervensaun ne’ebé mak Ministériu Saúde halo kona-ba abatizasaun no fumigasaun iha Timor-Leste. Fumigasaun ne’e ita halai liu ba fatin risku sira-ne’ebé mak destaka pozitivu ne’e mai ita halo fumigasaun ba iha ne’ebá. Maibé, abatizasaun ne’e ita halo ba uma kain sira-ne’ebé mak iha tanke bee nian,” Elizario Soares Lopes informa ba Jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Kaikoli, ohin.
Nia esplika, bainhira komunidade ne’ebé mak iha bidon no tanke bee-moos nian iha mak ekipa sira sei fahe abate.
“Abatizasaun ne’e ita ba haree uma-kain sira-ne’ebé mak iha tanki, bidon ne’ebé mak iha. Se bainhira laiha entaun ita la presiza halo abatizasaun. Iha vazu ai-funan ruma presiza hamoos no fakar bee no tenke troka, ida-ne’e mak importante. Dala barak iha uma balun bee tanke laiha uza suveiru de’it no bee ne’e direita mai iha profile ne’e seguru hela. Depois ita indentifka uma sira-ne’ebé mak iha tenke ne’e mak ita foin halo abatizasaun, ne’ebé regularmentu ne’e kada fulan tolu ita halo abatizasaun ba uma sira-ne’ebé mak iha tanke ba bee-moos,” nia esplika.
Nia dehan, abatizasaun ne’e mak sira halo iha munisípiu sira-ne’e, só Munisípiu Dili mak barak liu tanba kazu dengue iha Munisípiu Dili mak aas liu.
Nia informa, iha munisípiu sira-ne’e so iha Dili mak barak liu nune’e fahe Aileu abate iha Munisípiu Aileu ne’e fahe ba uma-kain hamutuk 301 no fumigasaun hamutuk 1.202; iha Ainaru ekipa fahe abate 3.233 no fumigasaun 1.623; iha Ataúru ekipa fahe abate 962 no fumigasaun 771; iha Baukau ne’e ekipa fahe abate 2.467 no fumigasaun 2.419; iha Bobonaru ekipa fahe abate 1.907 no fumigasaun 1.945, iha Kovalima ekipa fahe abate 869 no fumigasaun 913; iha Dili ekipa fahe abate 10.692 no fumigasaun 10.447.
Iha Ermera, ekipa fahe abate ba uma kain hamutuk 1.301 no fumigasaun 3.010; iha Lautein ekipa fahe abate 382 no fumigasaun 7.763; iha Likisá ekipa fahe abate 1.360 no fumigasaun 884; iha Manatutu ekipa fahe abate 185 no fumigasaun 778: iha Manufahi ekipa fahe abate 1.012 no fumigasaun 1.913, iha RAEOA ekipa fahe abate 1.387 no fumigasaun 1.878 no iha Vikeke ne’e ekipa fahe abate 3.389 no fumigasaun 5.423, no agora komunidade ne’ebé mak rona ona informasaun kona ba prevensaun dengue ne’e hamutuk rihun 72.215 ba komunidade iha territóriu nasionál.
Kona-ba sctok malation no abate daudaun ne’e sufisiente hela hodi bele kontinua halo intervensaun ba fatin sira-ne’ebé mak identifika risku ba moras dengue.
Iha fatin hanesan, Diretór Promosaun Edukasaun Saúde iha Ministériu Saúde, Jaime Belo, informa agora daudaun ekipa sira kontinua halo fumigasaun no fahe abate iha munisipiu Dili, Mmunisipiu sira seluk kontinua halo tanba kazu dengue ne’ebé mak daudaun sa’e maka’as iha Munisípiu Dili no mós iha Munisípiu Ermera, Likisá, Bobonaru no mós Munisípiu seluk.
“Horisehik ami halo fumigasaun iha postu Metinaru, mais komunidade balun lakohi halo fumigasaun iha sira-nia uma no lakohi tau abate iha sira-nia tenke bee. Ida-ne’e sai difikuldade ba iha atividade sira-ne’ebé mak durante ne’e pesoál saúde sira hala’o, tama-sai uma ne’e no iha mós komunidade balun la fó lisensa atu tama halo fumigasaun no fahe abate,” nia dehan.
Pesoál saúde sira daudaun ne’e hala’o iha Dili laran kuaze kobre suku sira-ne’e, liuhusi karreta box ne’ebé mak Ministériu Saúde no mós karreta multifunsaun sira iha Sentru Saúde hodi fó avizu no mós tama-sai uma halo fumigasaun ho abatizasaun.
“Atividade sira-ne’e ami hala’o iha munisípiu Dili no mós munisípiu sira seluk. Iha Dili laran, atividade sira-ne’e ami la’o kuaze kobre ona populasaun rihun 29 ne’ebé mak pessoál saúde sira ba hato’o ba komunidade. Tanba, atividade promosaun saúde ne’e fahe oráriu hala’o iha eskola, igreja no mós komunidade einjeral. Atividade ne’e tama-sai uma hala’o mós programa SISCA Mobile Clinic,” nia dehan.
Nia hateten, avizu ne’ebé la’o ho karreta ba iha suku depois halo koordenasaun ho autoridade lokál sira, atu bele fó hatene ba populasaun iha suku no aldeia ne’e hamutuk hira, maibé komunidade balun lakohi ho razaun sira dehan fumigasaun ne’e halo Nati barak no bainhira fahe abate ne’e sira fó razaun oioin de’it.
Nia haktuir, komunidade balun ne’ebé mak lakohi halo fumigasaun no fahe abate ne’e balun husi Postu Administrativu Kristu Rei, balun husi Postu Administrativu Dom Aleixo ne’e, iha uma-kain balun ne’ebé mak sira lakohi fó pesoál saúde sira atu tama iha sira-nia uma.
“Meiu ne’ebé mak ekipa promosaun saúde sira halo mak koordena ho xefe aldeia xefe suku, OPS suku, administradór postu ho PAM, ne’e lina koordenasaun tenke kle’an liu atu koordena polísia atu konvense komunidade balun ne’ebé lakohi hala’o atividade sira-ne’e,” nia hateten.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
