KAILAKU,08 Abríl 2026 (TATOLI)— Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, Kuarta ne’e halo vizita ba foho Lesululi, suku Meligu, Postu Administrativu Kailaku, Munisípiu Bobonaru hodi hare direita Fosíl iktiosauru ka repteis Marina ne’ebé Jeologu Timoroan sira deskobre iha tinan neen (6) liubá.
Vizita Ramos-Horta nia ne’e tanba kuriozu tebes atu hare direita Fosíl refere no ninia istoria konabá deskobreimentu sira.
Prezidente Ramos-Horta mós husu atu kuida no asegura fatin refere hodi hein governu dezenvolve fatin ne’e parke Jeolojíku ka Jeoparke.
Notísia Relevante:IGTL no UNESCO diskute ona kandidatura foho Lesululi hanesan Jeoparke Mundiál
“Rai-nain, xefe aldeia sira tenke hare ema labele tama arbiru, kee, depo’is foti faan, di’ak liu tau tau lutu dadaun ona. Kaundu presiza orsamentu ha’u koalia ho Primeiru Ministru, se la’e ha’u rasik hetan orsamentu atu halo lutu simples nia ne’e, depo’is mak hare lutu definitivu hodi halo Parke ida,” Ramos-Horta dehan.
Iha vizita ne’e, Xefe estadu, apresia Jelogu Bobonaru-oan na’in rua ne’ebé identifika ona Respteis Marina ne’ebé konsidera bo’ot liu iha mundu.
“Imi mak sai autór ba estudu sientifiku ida ne’e, di’ak liu tau kedas imi nia naran, labele fó fali ba ema seluk, tenke lori ita nia naran nu’udar Intelectual Property. Se la’e ema seluk mai, dehan sira mak deskobre,” hatete Ramos-Horta.
Iha parte seluk, Administradór Postu Administrativu Kailaku, Munisípiu Bobonaru,Rodolfo da Cruz, rekomenda ba Institutu Jelolojíku Timor-leste (IGTL Sigla Portugues) atu kontinua promove estudu sientifiku hosi Fosíl refere.
Alende ne’e ,Rodolfo fiar katak iha vizita estadu ba nasaun seluk, Prezidente Repúblika,José Ramos Horta sei promove repteis Marina ba nasaun seluk.
“Atu nune’e Munisípiu Bobonaru bele hetan vizita barak liu,” nia dehan.
Nune’e mos Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, konfirma Autoridade Munisípiu Bobonaru halo ona inkontru ho IGTL atu servisu hamutuk ba futuru hodi bele dezenvolve fatin, sai fatin istóriku iha Timor no ba mundu.
“Aban bainrua ita hadi’a di’ak karik atu bele hetan reseitas mai Munisípiu Bobonaru, maibé ita hare nia situasaun no kondisaun hanesan ne’e. Ho nune’e, ha’u husu Prezidente Repúblika atu bele koalia ho governu hodi hare asuntu ne’e ho seriu,” tenik Paulo Moniz.
Notísia Relevante:Fósil ‘iktiosauru’ ne’ebé deskobre iha Kailaku iha faze investigasaun husi peritu sira
Sorin seluk, Vice Prezidente IGTL,Victor de Sousa Vicente, konfirma fosíl ne’e deskobre hosi Bobonaru-oan na’in rua iha tinan 2020 momentu halo peskiza Oil In Gass iha foho Lesululi.
“Ekipa ida ne’e lidera husi señor Isaias no Joanico. Sira nain rua Bobonaru-oan, ida husi Balibo no ida ema Kailaku rasik. Ida ne’e ami senti la’os Ko-insidensía ida,maibé rai ida ne’e hakarak hatudu duni nia-oan rasik mak deskobre istoria husi rai ida ne’e,” nia dehan.
Victor konfirma IGTL halo ona inisiativa lubuk ida atu fosíl refere bele konhesidu no deskobre bo’ot liu iha mundu.
“Primeiru ami halo Film-dokumentariu ida ho Televizaun Broadcasting ida husi Inglatera para halo film dokumentariu ba fosíl ida ne’e ho intensaun atu bele halo dukumentariu hodi bele públika iha tinan 2028 ho objetivu ida atu bele lori Kailaku,Timor ba mundu Internasionál,” nia deklara.
Insisiativa daruak ne’ebé IGTL halo mak atu lori sitíu Fosíl ida ne’e bele hetan rekoñesidu nu’udar UNESCO global Jeoparke.
“Ida ne’e la fasíl, luta naruk ida, maibé ami fiar ho apoiu, husi komunidade no governu loron ida ita bele hetan valór. No, tanba saida mak ami iha hanoin UNESCO global Jeoparke, tanba sitíu ida rekuñese nu’udar patrimoniu mundu nia, entaun nia bele atrai turizta barak, bele atrai mós imvestimentu no bele halo ekonomía lokál ne’e la’o, hanesan alojamentu no seluk tan,” nia isplika.
Inisiativa datolu nia, Victor saliente, IGTL ho peritu sira atu bele públika artigu ida konabá Fosíl refere iha Jornál rekoñesidu iha mundu hodi bele hatudu importansia hosi fosíl repteis Marinu ne’e.
“Ha’u husu ba komunidade Kailaku, ida ne’e imi nia patrimoniu, Istoria, ida ne’e imi nia rikusoin, ne’ebe ha’u husu imi atu bele proteze no kuidadu ba atu nune’e ita bele alkansa ita nia mehi no objetivu hodi rai ida ne’e bele dezenvolve di’ak liután,” nia dehan.
Nune’e mos, Autór deskobrimentu Primeiru Jeologu, Isaias dos Santos, haktuir katak fósil iktiosauru IGTL halo hela estudu atu bele identifika kauza Iktiosauru ne’e nia mate.
“Ami sukat ninia ikus ne’e kuaze metru 12,depois ninia ruin ida bo’ot ne’e kuaze metru 20, no kauze foho ida ne’e tomak. Fósil ida ne’e ezemplu ida de’it, maibé husi foho-lolon tesik ba ne’e nia ruin ne’e full, iha grup bo’ot ida, ita la’o sa’e ba kuaze kilometru 15 ita hetan ninia ruin, iha ki’ik iha bo’ot,” nia dehan.
Relasiona ho publikasaun artigu internasionál ne’e, IGTL públika ona artigu ida kona-ba rezultadu kle’an fósil nia naran Ichtyosaurus ho idade tinan millaun 200 ba kotuk, tempu triásiku no iha tempu badak sei publika tan artigu daruak kona-ba atu proteje sítiu ne’e.
IGTL halo teste Fosìl ne’e iha Swedia no Oslo Nworegia identifika katak iktiosauru ezisti iha tinan milaun 250 liuba.
Ichthyosaur sira maka tipu ida husi ichthyosaur, grupu reptil tasi nian ne’ebé moris durante era Mezozóiku, espesífikamente durante períodu Triásiku, Jurásiku, no Kretáseu (maizumenus tinan millaun 250 to’o millaun 90 liubá).
Ichthyosaur sira maka espésie ichthyosaur ida ne’ebé koñesidu liu no dala barak temi iha estudu fósil sira. Karakterístika prinsipál sira husi ichthyosaurs maka sira nia forma isin hanesan ikan ka golfiñu, ho ulun boot, isin ne’ebé aerodinámiku, no liras ne’ebé ajuda sira atu nani lalais iha tasi. Sira maka predadór tasi nian ne’ebé efisiente tebes, han ikan no moris tasi nian sira seluk, no hetan iha bee tropikál barak iha tempu ne’ebá.
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Armandina Moniz
