TL prontu kontribui ba pás-kooperasaun iha rejiaun hafoin adere ba ASEAN
DILI, 20 Agostu 2026 (TATOLI)—Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito Freitas, afirma katak Timor-Leste prontu atu kontribui ba pás, estabilidade no kooperasaun iha rejiaun hafoin tama hanesan Estadu-membru ASEAN.
Tuir Bendito Freitas, Konsulta ida-ne’e iha signifikadu partikulár ba Timor-Leste tanba ne’e mak eventu dahuluk ne’ebé konvoka husi Komisaun Intergovernamentál ASEAN kona-ba Direitu Umanu (AICHR) hafoin Timor-Leste nia adezaun tomak ba ASEAN.
“Reflete Timor-Leste nia determinasaun, desde inísiu ita-nia adezaun, atu partisipa ho ativu, ho responsabilidade no konstrutivu hodi avansa valór no aspirasaun sira Komunidade ASEAN nian,” Ministru Bendito hateten iha nia diskursu abertura Konsulta ASEAN ba da-haat kona-ba Direitu Umanu ba Dezenvolvimentu, ne’ebé hala’o iha Otel Palm Spring, Fatuhada, ohin.
Nia dehan adezaun ba ASEAN la’ós de’it kulminasaun husi aspirasaun nasionál, maibé mós responsabilidade ida atu kontribui ba pás no estabilidade rejionál no ajuda harii Komunidade ASEAN ida ne’ebé fó progresu ba nia povu sira.
Ministru destaka mós komemorasaun ba aniversáriu ba da-40 Deklarasaun Nasaun Unida (ONU) kona-ba Direitu ba Dezenvolvimentu.
Nia subliña katak prinsípiu sentrál nafatin relevante: dezenvolvimentu tenke serve ema.
“Dezenvolvimentu labele sukat de’it ho kresimentu ekonómiku, rendimentu nasionál ka infraestrutura fíziku. Ninia valór loloos tenke sukat mós liuhusi se nia habelar oportunidade sira, proteje dignidade umana, hamenus dezigualdade sira no fó dalan ba ema atu partisipa hodi forma sira-nia futuru rasik,” nia afirma.
Bendito Freitas hateten, ba Timor-Leste, prinsípiu ida-ne’e razaun maka’as ho valór konstituisionál no esperiénsia nasionál. Nia esplika katak pás, direitu umanu no dezenvolvimentu iha ligasaun kle’an ba malu.
“Dezenvolvimentu ne’ebé inkluzivu, ekuitativu no responde ba povu nia nesesidade bele hamenus dezigualdade, hametin koezaun sosiál no kontribui ba pás ne’ebé dura,” nia esplika.
Dezafiu rejionál no ASEAN nia papel
Ministru mós ko’alia kona-ba dezafiu sira interligadu ne’ebé hasoru rejiaun no mundu, hanesan dezigualdade, mudansa klimátika, transformasaun teknolójiku, Intelijénsia Artifisiál, inserteza ekonómika no tensaun jeopolítika.
Nia louva adosaun iha tinan 2025 ba Deklarasaun ASEAN nian kona-ba Promosaun Direitu ba Dezenvolvimentu no Direitu ba Pás hodi Realiza Dezenvolvimentu Inkluzivu no Sustentável.
“Ha’u elojia AICHR, liuliu AICHR Malázia, ba nia lideransa hodi avansa kompromisu rejionál importante ida-ne’e,” nia dehan.
Nia subliña katak dezafiu agora mak atu tradús enkuadramentu ne’e ba implementasaun. Tuir nia, presiza hakat husi deklarasaun sira ba asaun, husi prinsípiu sira ba polítika sira, no husi kompromisu rejionál sira ba rezultadu sira ne’ebé bele sukat.
“Ita-nia objetivu tenke asegura katak Deklarasaun ASEAN nian kona-ba Direitu ba Dezenvolvimentu no Direitu ba Dame sai la’ós de’it deklarasaun aspirasaun rejionál nian, maibé enkuadramentu moris ida ba asaun ne’ebé kontribui ba melloria tanjível sira iha ita-nia povu sira nia moris,” nia dehan.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
