Ba Restu Mortál Preladu, Dom Virgílio ho hakne’ak : “Sira pertense ona ba povu no rai doben Timor”  

DILI, 01 Setembru 2026 (TATOLI) – Arsebispu Metropolitanu Dili no Prezidente Conferência Episcopal Timorense (CET), Kardinál Dom Virgílio do Carmo da Silva, hakne’ak iha restu mortál preladu Igreja Katólika na’in-tolu nia oin hodi fó omenajen no respeitu, no afirma katak sira la pertense de’it ba Igreja, maibé pertense ona ba povu no rai doben Timor-Leste.

Momentu nakonu ho emosaun ne’e akontese iha sala VVIP oin Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato, Tersa (01/09), hafoin Governu ofisialmente entrega restu mortál Dom Jaime Garcia Goulart, Dom José Joaquim Ribeiro no Monsenhor Martinho da Costa Lopes ba CET.

Iha atmosfera nakonu ho silénsiu no laran-triste, Kardinál Dom Virgílio hakne’ak iha urna sira oin akompaña ho Bispu Baucau no Bispu Mailana. Iha sorin, madre, amu-lulik no sarani sira ne’ebé hein ona desde tuku 10:00 dadeer kontinua akompaña momentu ne’e ho orasaun no knananuk espirituál.

“Ita simu solenemente ita-nia ruin la’ós de’it pertense ba Igreja, maibé sira pertense ona ba povu no rai doben Timor,” Dom Virgílio hato’o iha nia diskursu.

Prezidente CET konsidera loron ne’e nu’udar loron ne’ebé marka ho sentidu kle’an ba fiar, istória, memória, venerasaun no rekonsiliasaun, bainhira Igreja simu restu mortál preladu sira-ne’e fila hikas ba rai ne’ebé uluk sira servi.

Tuir nia, entrega ofisiál husi Governu ba CET la’ós de’it aktu formál, institusionál no protokolár, maibé sai sinál konkretu kona-ba servisu hamutuk no kolaborasaun di’ak entre Igreja no Estadu.

“Ida-ne’e la’ós de’it sai aktu formál institusionál no protokolár ida, maibé nu’udar sinál konkretu servisu hamutuk no kolaborasaun ne’ebé di’ak entre Igreja no Governu,” Nia dehan.

Nia aumenta katak momentu ne’e mós iha signifikadu espirituál no istóriku, tanba reafirma identidade relijioza no nasionál Timor nian, no hatudu komuñaun entre Igreja ho Estadu Timor-oan.

“Sira sai lian ba ema ne’ebé la iha lian”

Kardinál Dom Virgílio mós rekorda katak iha momentu nakukun sira iha istória Timor-Leste, preladu sira-ne’e hamriik hamutuk ho povu ne’ebé hasoru terus no susar.

“Iha momentu sira nakukun iha ita-nia istória luta nian, sira sai ona nu’udar lian ba ema ne’ebé la iha lian, sira hamriik metin nu’udar tulun-na’in ba ema sira ne’ebé terus no susar funu nia,” nia afirma.

Tuir nia, preladu sira mós sai fortaleza esperansa nian no defensór ne’ebé hakilar no luta ba dignidade umana no ba autodeterminasaun Timor-Leste.

Tanba ne’e, nia konsidera katak bainhira restus mortais sira fila hikas mai rai Timor ne’ebé sira servi ho domin, Estadu Timor-Leste mós hatudu nia rekonesimentu liuhusi omenajen ne’ebé hahú iha Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato.

Nia dehan, igreja simu sira ho liman nakloke, nu’udar bibi-atan fiél Na’in nian ne’ebé fila hikas ba rai misaun ne’ebé uluk sira servi no fatin ne’ebé sira fó ona sira nia moris ba povu.

Memória atu hametin unidade Timor-oan

Ba Kardinál Dom Virgílio, prezensa restus mortais preladu sira iha Timor-Leste iha importánsia boot atu hametin memória istórika kona-ba kontribuisaun Igreja ba fundasaun nasaun no formasaun povu.

“Ohin sira mai iha ita-nia leet, ho de’it ona ruin no sinzas, atu ita bele halo memória, haktuir istória, hametin fiar no haboot unidade Timor-oan nia,” nia dehan.

Nia fiar katak, maski fisikamente sira-nia moris remata ona, prezensa espirituál preladu sira sei kontinua hametin unidade entre Timor-oan sira.

“Ita fiar katak sira-nia prezensa espirituál mak sei hametin liután ita hotu nia unidade nu’udar Timor-oan no Maromak oan,” Nia subliña.

Iha Bispu sira, relijiozu, relijioza no sarani tomak nia naran, Prezidente CET mós hato’o agradesimentu ba Governu Konstitusionál da IX ba kolaborasaun iha prosesu transladasaun restus mortais husi Portugál ba Timor-Leste.

Hafoin Kardinál Dom Virgílio remata nia diskursu, atmosfera solene kontinua ho omenajen kulturál husi Grupu Kultural Parókia Imaculada Coração de Maria (PICOMA), Maubisse.

Membru PICOMA ne’ebé prepara ona desde dadeer aprezenta omenajen kulturál ba restus mortais preladu na’in-tolu, hodi lori elementu tradisaun Timor-oan tama iha momentu resepsaun no despedida ne’e.

Ho hatais tradisionál, grupu ne’e aprezenta sira nia omenajen iha kareta sira ne’ebé lori urna, enkuantu madre, amu-lulik no sarani sira seluk kontinua akompaña ho orasaun.

Omenajen kulturál PICOMA sai parte ikus husi serimónia resepsaun iha Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato molok komboiu prepara atu dirije ba Tasitolu.

Tuku 15:05 OTL, serimónia iha aeroportu remata. Hafoin serimónia, komboiu lori restus mortais preladu na’in-tolu sai husi aeroportu hodi dirije ba Tasitolu.

Kareta Polísia Tránzitu lidera dalan, tuirmai kareta Polísia Militár, kareta Arsebispu Metropolitanu Dili, kareta Bispu Maliana no Bispu Baucau, no kareta reprezentante Vatikanu iha Timor-Leste.

Motorizada patrulla rua lidera diretamente komboiu ne’ebé transporta urna sira, no motorizada patrulla seluk akompaña iha sorin karuk no loos.

Iha komboiu, kareta dahuluk transporta urna Dom Jaime Garcia Goulart, kareta daruak lori urna Dom José Joaquim Ribeiro no kareta datoluk lori urna Monsenhor Martinho da Costa Lopes.

Kareta ne’ebé transporta urna Monsenhor Martinho da Costa Lopes lori Bandeira Nasionál Timor-Leste no Bandeira FALINTIL, nu’udar omenajen ba nia kontribuisaun iha prosesu luta ba libertasaun no independénsia Timor-Leste.

Iha kotuk kareta tolu ne’ebé lori urna sira, motorizada patrulla rua kontinua akompaña, tuirmai kareta rua ho membru F-FDTL no kareta sira ne’ebé lori membru Governu.

Ho Rosáriu no ai-funan, sarani fó despedida

Bainhira komboiu sai husi aeroportu, sarani sira akompaña ho orasaun Rosáriu. Balun lao ain, enkuantu ema barak seluk hamriik iha estrada ninin ho liman hamutuk hodi reza no hein komboiu liu.

Iha área balun, sarani sira soe ai-funan ba estrada bainhira kareta ne’ebé lori restus mortais liu husi sira nia oin, nu’udar forma ida atu hato’o respeitu no despedida.

Iha orasaun no silénsiu, família Monsenhor Martinho da Costa Lopes mós la konsege subar sira nia emosaun. Matan-been monu bainhira sira haree kareta ne’ebé lori nia urna hahú husik aeroportu ba Tasitolu.

Depois de tinan barak, restus mortais preladu sira fila hikas mai rai Timor, no iha dalan ba Tasitolu, sarani sira simu sira ho orasaun, ai-funan no silénsiu.

Komboiu dirije ba Tasitolu, fatin ne’ebé restus mortais Bispu Dom Alberto Ricardo da Silva tau ona desde 31 Agostu 2026.

Iha Tasitolu, restus mortais preladu sira hamutuk molok selebrasaun Misa iha tuku 17:00 OTL, ho partisipasaun autoridade Estadu, lideransa Igreja no sarani sira.

Husi aeroportu ba Tasitolu, viajen ne’e la’ós de’it kona-ba translada restus mortais. Iha estrada ninin, ho Rosáriu iha liman, orasaun iha ibun, ai-funan no silénsiu, povu Timor hatudu katak memória servisu no sakrifísiu preladu sira kontinua moris iha Igreja no iha istória nasaun. 

Jornalista : Cidalia Fátima

Editora  : Armandina Moniz