Delegasaun husi Iemen hasoru Alkatiri, hakarak aprende lisaun Timor-Leste hahú husi pos-konflitu to’o rekonsiliasaun
DILI, 01 Setembru 2026 (TATOLI) – Delegasaun Yemeni Hikma tersa ne’e hasoru malu ho Sekretáriu Jerál FRETILIN (Frente Revolusionária Timor-Leste Independente), Mari Alkatiri tanba hakarak aprende lisaun sira husi Timor-Leste, hahú husi harii estadu pós-konflitu inkluzivu, rekonsiliasaun, justisa tranzisaun no kura nasionál.
Yemeny Hikma ba Líder Públiku sira nu’udar programa dezenvolvimentu lideransa tinan ida nian ne’ebé halibur líder emerjente sira Iémen nian hosi orijen oioin hodi ajuda harii dame, governasaun, no dezenvolvimentu iha Iémen. Delegasaun hirak-ne’e komposta husi espetru polítiku, governu, sosiedade sivil, akademia, mídia no setór privadu.
Objetivu husi programa ne’e mak atu hametin sira-nia kapasidade atu kontribui ba dame, governasaun no dezenvolvimentu iha Iémen. Vizita estudu ne’e hetan finansiamentu husi Governu Olanda.
Xefe Ezekutivu DeepRoot Consulting Yemeni Hikma, Ala Abdulrahman Sallam Qasem, hateten, vizita mai Komité Sentrál FRETILIN (CCF, sigla portugés) ho objetivu hakarak aprende husi Timor-Leste nia istória tanba Sekretáriu Jerál FRETILIN Mari Alkatiri, nu’udar líder istóriku no fundadór nasaun ne’e tanba ne’e partilla istória kona-ba kona-ba Timor-Leste nian luta no susesu sira to’o halo rekonsilasaun no harii estadu no nasaun.
“Ami hakarak aprende kona-ba esperiénsia sira, no ami hakarak haree esperiénsia istóriku. Iha mós esperiénsia kona-ba oinsá mak nasaun ne’e konsege ultrapasa dezafiu barak. Oinsá mak sira konsege halo ne’e. Tanba ne’e ami halo konsultasaun ho sosiedade hafoin, um períodu naruk konfilitu nian no oinsá mak imi konsege hanoin kona-ba saida mak presiza halo atu bele avansa ba oin,” Abdulrahman Sallam Qasem hateten ba jornalista sira hafoin hasoru malu ho Sekretáriu Jerál FRETILIN Mari Alkatiri iha CCF, Komoro.
Nia dehan, husi hasoru malu ne’e Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri, nu’udar fundadór ida ba Estadu modernu. Nia hanesan testemuña ba saida mak presiza halo, no iha tempu ne’e nia mak lidera esforsu sira ne’e.
“Ami vizita ona nasaun barak. Ami vizita ona Sri Lanka, Kolómbia. Aban sei iha enkontru seluk, ne’ebé konsege ultrapasa kargu no problema sira husi pasadu. Maske nune’e, sei iha barak nafatin ne’ebé presiza halo. Maibé, importante tebes mak kapasidade atu kontinua mantein koezaun sosiál,” nia dehan.
Nia hatutun, prátikamente hakarak aprende no rona Timor-Leste istória aumesmu tempu oinsá bele transforma rekonsilasaun ne’e ba prosesu ida ke harii nasaun ninian.
Nia dehan, hafoin hasoru malu ho Sekretáriu Jerál FRETILIN, Mari Alkatiri kontente tanba partilla kona-ba prosesu luta Timor-Leste ne’ebé nakonu ho dezafiu, maibé ikus hetan autondeterminasaun no hahú kedas rekonsilasaun, haforsa institusaun estadu no foka ba dezenvolvimentu nasionál.
Sekretáriu Jerál partidu FRETILIN Mari Alkatiri, hateten, ohin simu delegasaun ida husi Iemen tanba sira hakarak mai partilla esperiénsia ne’ebé sira iha no sira husu partilla esperiénsia Timor-Leste nian ba sira.
“Ohin tinan naruk, sira konsege rezolve sira-nia problema eis kolónia no kolonizadór, ita la’o lalais tebes, sira-nia hakarak ohin ne’e husu kona-ba atu ho lalais ne’e oinsá ne’e mak ha’u esplika ba kestaun sira-ne’e,” nia dehan.
Delegasaun Iémen vizita Timor-Leste ho tema “Harii Estadu Inkluzivu Hafoin Konflitu: Lisaun husi Timor-Leste ba Iémen. Ajenda vizita hasoru Sekretáriu Jerál FRETILIN ho sub-tema “Rekonsiliasaun, Justisa Tranzisaun, no Kura Nasionál.
Delegasaun ne’e mós hasoru ho Centro Nacional Chega (CNC), hasoru mós Ministru Interior, Francisco Guterres, hodi hanoin kona-ba seguransa interna, seguransa públika no prevensaun konflitu komunitáriu iha Timor-Leste.
Iha loron 02 Setembru, delegasaun hasoru malu ho Ministru Petróleu no Rekursu Minerál Francisco Monteiro, hodi aprende kona-ba harii estadu, dezenvolvimentu institusionál no rekonstrusaun nasionál. Ekipa delegasaun sei hasoru mós instituisaun sira seluk iha Timor-Leste. Ekipa ne’e vizita Timor-Leste hahú husi loron 01 Setembru to’o 05 Setembru 2026.
Sistema polítiku Iémen nian agora daudaun fragmentadu no la estavel tanba funu sivíl ida ne’ebé fahe nasaun ne’e ba bloku podér oioin. Molok krize no konflitu ne’ebé naruk, Iémen nominalmente opera tuir sistema repúblika demokrátiku reprezentativu semi-prezidensiál. Iha enkuadramentu konstitusionál rai ne’ebá nian, xefe estadu maka Prezidente eleitu, enkuantu xefe governu mak Primeiru-Ministru ne’ebé nomeia hosi Prezidente.
Maibé, balansu podér atuál fahe ba bloku prinsipál tolu, ne’ebé kompete malu;
- Rejiaun Norte (Kontrola hosi Grupu Houthi)
Grupu Houthi “kontrola kuaze territóriu tomak hosi Iémen Norte, inklui kapitál, Sana’a.” Iha rejiaun ida-ne’e, Houthi ho sira-nia aliadu sira estabelese órgaun ezekutivu rivál ida ne’ebé koñesidu hanesan Konsellu Polítiku Supremu hodi administra governu.
- Governu Rekoñesidu Internasionál (PLC)
Konsellu Lideransa Prezidensiál (PLC) maka órgaun ne’ebé kaer rekoñesimentu internasionál nu’udar governu lejítimu Repúblika Iémen nian, ho nia baze podér iha área sira hanesan provínsia Marib no Taiz.
- Rejiaun Súl (Konsellu Tranzisaun Súl – STC)
Konsellu Tranzisaun Súl (STC) kontrola Iemen súl no harii iha loron 11 fulan-Maiu tinan 2017. Grupu separatista ida-ne’e hetan apoiu hosi Emiradu Árabe Unidu no defende autonomia ka re-sesesaun rejiaun Iémen Súl nian.
Delegasaun ne’e vizita Timor-Leste tanba kooperasaun entre Yemeni Hikma, g7+ no Cenntro Nacional Chega (CNC)
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Evaristo Soares Martins
