OÉ-CUSSE, 01 outubru 2022 (TATOLI)–Durante tinan 23 (setembru 1999-setembru 2022), nia rai segredu ne’e fuan laran hodi la hateten sai ba ema seluk. Memória kruel ne’ebé nia hasoru iha 27 setembru to’o 29 setembru 1999 ne’e, mosu hikas iha nia memória bainhira nia hasoru no haree-hetan fali suspeitu (membru milísia) ne’ebé uluk tiru nia iha rai Oé-Cusse iha setembru 1999.
Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Subar kalan haat, ha’u-nia kanek ne’e ular hotu”
Bainhira nia hala’o nia kna’ar hanesan enfermeiru iha saúde rejionál Oé-Cusse hala’o vizita hosi uma ba uma, nia ba vizita suspeitu ida-nia uma, maibé ema ne’e hatene an no halai sees hosi nia, no suspeitu ida seluk agora servisu iha instituisaun Estadu iha rai RAEOA.
Maibé, ba nia, laiha buat ida tanba ida-ne’e hanesan pasadu ona, buat hotu liu ona no agora nia tenke luta hodi kontribui liuhosi nia kna’ar loro-loron ho hanoin oinsá Timor-Leste ne’e kontinua la’o ba oin.
“Ba ha’u la rai odiu ba ema ida. Se ha’u hirus karik, ne’e lahatene loos maibé ha’u agradese ba Maromak no matebian sira tanba tulun ha’u iha akontesimentu ne’e, to’o ohin loron ha’u sei moris iha ita-nia rai Timor-Leste. Entaun buat ne’ebé akontese iha pasadu haluha tiha, labele rai iha ita-nia laran. Se lae, ita bele bulak ka moras tanba hanoin barak ho akontesimentu sira-ne’e. Husik ba, ita hotu nia moris Aman Maromak mak hatene,” Sobrevivente Blandino Ribeiro, hateten ba Agência Tatoli.
Sobrevivente Blandino Ribeiro, haktuir nia istória pasada ne’ebée akontese iha loron 27 to’o 29 setembru 1999, ne’ebé milísia sira atake no kaptura joven lubuk ida iha bairo izoladu Oélbesak, foho Sikone ne’ebé pertensia ba suku Lalisuk sub-rejiaun Pante Makasar RAEOA ne’e, ba jornalista Agência Tatoli, Abilio Elo Nini, iha Sikone Oé-Cusse, kuarta (28 setembru 2022). Blandino Ribeiru “Lafaek” haktuir;
Milísia sira oho ema no soe tama ba uma laran mak sunu
Iha loron 27 to’o 28 setembru 1999. Iha momentu ne’ebá, akontese dahuluk loron primeiru ho segunda feira, rezulta ema na’in-tolu mate tanba hetan tiru no oho inklui ha’u rasik. Ha’u sai testamuña tanba momentu ne’ebá ha’u mesak mak salva an hosi akontesimentu ne’e.
Istória ne’e ba loron daruak iha tersa 28 setembru 1999, rezulta ema na’in-haat mate, ne’ebé sira na’in-hitu ne’e mate iha fatin ida de’it Oélbesak Sikone, iha mumentu ne’ebá ha’u mós sorti bo’ot kala maromak no ita-nia matebian sira akompaña nafatin ha’u, konsege moris, sela’e ha’u mós mate hotu iha fatin akontesimentu ne’e.
Momentu ne’e akontese tanba hetan atakasaun hosi ita-nia maluk mílisia sira, na’in-hitu mate ne’e balu hetan tiru no balu hetan oho, depois mílisia sira soe tama ba iha uma no sunu hamutuk de’it iha fatin ida, iha uma ida iha Oélbesak.
27 setembru 1999
Iha segunda 27 setembru 1999 dadeersan, sira ba kaer ha’u no kolega seluk iha ami ida-idak nia uma Noafafo Padiae. Tanba mumentu ne’ebá ha’u sei klosan no kolega na’in-tolu seluk ne’e kaer sira iha eskola Filiál Noapai. Kaer uluk, milísia sira tula iha karreta pois mak sira ba kaer tan ha’u iha uma.
Membru milísia sira kaer ami na’in-hitu ne’e tanba iha intelijente mak ba fó hatene sira, tanba ami durante iha suku laran ne’e, kalan-kalan ami hala’o klandestina ba halo sensibilizasaun ba katuas no ferik sira. Tanba mumentu ne’ebá sira mai buka mak joven sira, tanba iha suku ne’e ami mak movimenta ba-mai rai kakan no loron manas.
Kaer tiha ami hatama ami iha karreta laran, hotu tiha ami mai ona ho karreta, lori ami mai to’o eskola SMPK tama ba bairo Oéfoko, liuhosi bairru Manuimpena Fatusene. To’o iha fatin ne’e, milísia sira konsege sunu uma ida iha Manuimpena, sunu ne’e mós la’ós milisia sira mak sunu, maibé sira obriga katuas ida naran, Aleixo Cofitalan, mak sunu uma ne’e.
Sunu tiha uma ne’e, kala tuku 14h00 lorokraik hanesan ne’e tanba iha haree atu loraik ona, mílisia sira kontinua lori ami sa’e ba fatin akontesimentu iha Oélbesak Sikone foho nia hun ne’ebá.
Ami to’o fatin ne’e, mílisia sira haruka ami tun. Maibé molok ami tun hosi karreta, sira mai tuku-tebe ami hosi karreta laran to’o ami balu monu mós sira la preokupa. Iha ha’u-nia laran ne’e komesa hanoin ona, ida-ne’e kala ami mate ona karik.
Hafoin sira hatun ami hosi karreta no ami nia ain sama ona rai, milisia sira hakilár ami forma tutuir malu, Ha’u forma pozisaun iha kotuk. Komandante mílisia ida naran ‘Moko’, nia ba sadere-an dook uitoan hosi ami iha ailok ida nia hun mak sira seluk liu-liu labarik ki’ik ida mak mai lori surik hanesan tudik kris ne’e, mai tetak ami-nia ulun tetak hanesan tetak na’an ne’e.
Ami forma no hamriik nonook de’it. Ami laiha kbiit atu kontra. Ami oferese an atu labarik ne’e lori surik ki’ik-oan hanesan tudik ne’e hodi tá no tetak ami-nia ulun sira-ne’e. Ha’u-nia laran bisi-bis mesa-mesak, katak iha tempu ida-ne’e ma kami sei mate mohu.
Ha’u-nia kolega na’in-tolu ne’e ne’e sira-nia liman kesi metin ho arame, Maromak tulun, milísia sira la kesi ha’u-nia liman. Milísia sira husik ha’u-nia liman hanesan babain. Maibé, ami hamriik haree ba malu ne’e, ami-nia ulun sira-ne’e raan suli tun habokon am-nia isin loloon ne’e. Ami hariis ho raan.
Labarik ne’e tá no tetak halimar ami nia ulun ne’e, milísia sira-ne’e bolu malu hamriik dook tiga hosi ami. Kala, sira iha planu atuy oho ami-na’in haat. Tanba. Milísia sira-ne’e hamiik dook ona, ha’u mós bisi-bisi ba kolega na’in-tolu be hamriik iha ha’u-nia oin ne’e hodi dehan; “Ita tenke halai sai hosi ne’e. Se lae, orsida sira oho ita iha fatin ne’e tanba sira kesi ona ita ne’e, parese sira atu oho ita”.
Nune’e, ami la’o neineik-neineik, ami la’o hakiduk ba kotu, pois ami na’in-haat halai tun no halai tama ba mota ki’ik ida. Ami na’in-haat halai hamutuk de’it. Membur milísia sira-ne’e kala haree ami halai ona, sira se kilat tutun hodi hahú tiru ami na’in haat. Sira tiru tuir ami iha mota laran ne’e, kilat musan ida kona ha’u-nia ain ne’e. Ha’u hareee kolega na’in-tolu isin di’ak hela.
Tanba ha’u hetan tiru, kolega na’in-tolu mós sei hamriik hein ha’u. Ami hamriik hamutuk, ami sei haksesuk malu, atu halai tuun ka ka halai sa’e tuir mota ne’e. Maibé, ha’u dehan; “Lae, ita tenke halai sa’e tuir mota ne’e ba dalan Oétulu nian”. Mosu diferensa ideia, entaun ami halai fahe malu. Ha’u-nia kolega na’in-tolu halai ketak, ha’u deside halai mesak hodi halai tuir mota laran de’it sa’e ba dalan Oétulu nian.
Durante ami halai fahe malu ona mós sira tiru sei tiru tuir ami. Ha’u hala’i nafatin ba oin, ha’u rona kilat tarutu maibé ha’u halai nafatin na oin. Ain be titu kona ne’e moras maibé ha’u sente la moras ona. Intensaun ida de’it tenke salva moris hodi halai lalais no halai sees hosi kilat musan sira-ne’e.
Lahatene! Ha’u halai nafatin maibé ha’u-nia laran ne’e sei hanoin kona kolega na’in-tolu ne’e, ha’u-nia kolega sira ne’e ema kaer toman ona karik ka subar mak ema tiru mate sira, tanba ami fahe malu ona. Ha’u halai hofi hateke fila ba koruk, eh, membru milísia na’in-rua sei halai tuir ha’u. Ha’u halai makaas, halai sa’e foho ne’e o’o lorokraik ona, ha’u haree sira la halai tuir ona ha’u.
To’o lororaik loromatan tuun ba loromonu, ha’u sente kolen, liman-ain kolen tanba sente hamlaha no hamrook ba daudaunona. Ha’u sente hamlaha no hamrook loos. Tanba, milísia sira kaer ami ne’e iha dadeersan kedas. Ha’u subar iha foho leten ne’e, buka bee atu hemu ne’e buka lerek ba ne’ebé. Tanba buka bee be la heten, hili dalan ida-ne’ebé defisi maibé ha’u halo fasil, ha’u foti desizaun hodi soe bee-kiik hafoin hemu fali ha’u-nia mii ne’e rasik.
Ha’u auguenta hamlaha no hamrook ida-ne’e hodi hemu de’it ha’u-nia mii. Han, ha’u la hatan tanba atu han saida iha rai-fuik maran ne’e. Hemu, atu hemu saida se bee musan ida de’it mós susar atu hetan. Loromatan subar-an iha foho kotuk, rai kalan nakukukun mai daudaun ona.
To’o rai kalan ona, joven sira hosi bairru Manuimpena mai buka tuir ami-na’in haat, Maromak tulun, sira buka-hetan de’it ha’u. Sira lori ha’u tun hosi foho tutun la’o tuir foho lolon ne’e, no kalan ne’e ami toba hamutuk iha katuas Berko nia uma iha Oélbesak ne’e.
Kolega na’in-tolu (3) mate iha segunda 27 setembru 1999 ne’e mak naran João Eco, João Fagundu Bano no Leovigildo Bano (sira na’in-rua maun alin).
28 setembru 1999
To’o aban (tersa, 28 setembru 1999), maizumenus iha tuku 10h00 dadeersan, mílisia sira sa’e fali mai hodi buka ami. Sira hetan ami iha katuas Berko nia uma, iha loron ida-ne’e, membru milísia sira tiru tan ami no konsege oho ami-nia kolega na’in-haat mate fatin. Kolega sira mate iha tersa, 28 setembru 1999 ne’e mak naran Domingos Colo, José Colo, Luis Colo no José Saet.
Ami ida-idak buka moris hodi halai namkari. Ha’u halai ketak tan ona hosi maluk sira. Ha’u halai be halai, ha’u-nia ain kanek ne’e hasai raan makaas. Raan ne’e suli tutuir dalan. Ha’u tutuir dalan, seidauk to’o foho, mílisia na’in-rua duni tuir ha’u nafatin tanba sira koñese ha’u sei moris. Tanba iha 27 setembru ne’e, ami hamutuk maibé ha’u lakonsege mate, iha loron 28 ne’e kala sira mai buka tan ha’u.
Maibé ha’u halai nafatin tuir foho hun ne’e, sente labele ona tanba ain be kanek moras loos no raan sai barak no fakar tutuir dalan, entaun ha’u la konsege halai sa’e to’o foho. Tanba kbiik la to’o atu halai hodi hadau foho ne’e nia tutun, ha’u deside, subar de’it iha rai-ko’ak ida, besik sukaer hun boot ida nia hun ne;e loloos.
Tanba hakarak atu moris nafatin no sasain matan ba kontesimentu ida-ne’e, atu tenke helik milísia sira-nia matan atu labele hetan ha’u ha’u-nia subar fatin ne’e. Maske kanek ne’e moras no oras, maibé buka meu foti fatuk no rai ne’e, taka tutuir ha’u-nia raan be fakaar tuir dalan ne’e. Ha’u taka raan ne’e ho fatun no halakon raan ne’e hodi subar raan ne’e ho taka tiha rai-rahun ba leten, nune’e milísia sira labele toman no hetan ha’u. Sira duni tuir ha’u no to’o duni iha ha’u-nia subar fatin ne’e. Kala sira mós kolen ona, sira deskansa loos iha rai-ko’ak be ha’u subar ba ne’e.
Oh, Nai Maromak! Ha’u subar iha rai-ko’ak laran ne’e, ha’u-nia laran tauk ho isin nakdedar no kosar lotuk hakaas. Kosar ne’e suli hanesan udan-been monu no turuk iha uma tatiis be halo ha’u hariis ho kosar-been. Laran ne’e tauk be tauk, ida-ne’e mak milísia sira-ne’e toman ha’u, ha’u kala de’it ona rai-ko’ak laran ne’e; Se ha’u mate karik, ha’u-nia família buka tuir ha’u sei lahetan ha’u-nia ruin ruma. Ha’u subar iha rai-ko’ak nia laran ne’e tauk tanba ha’u-nia isin-lolon balun ne’e sai hela ba liur, ha’u tauk, ne’e sira haree hetan ha’u kala mate duni iha rai-ko’ak laran ne’e.
Matan ne’e, ho matan ne’e, ha’u foti ulun neineik, ha’u hateke sa’e ba leten, oh Maromak Atoni, maten ne’e haree-hetan komandante milísia ida tuur sadere iha sukaer hun, iha loos rai-ko’ak be ha’u subar ba ne’e. Ha’u dada iis no tahan iis iha kabun laran de’it. Maromak tulun ha’u labele mear no labele iha barullu ruma iha ko’ak laran ne’e. Ha’u tauk tebes tanba rai-ko’ak be ha’u subar ba ne’e, iha kedas sukaer ne’e nia hun loloos.
Ha’u tuur iha rai-ko’ak laran ne’e la book an no la dada iis, tan tauk karik komadante ne’e bele haree-hetan ha’u. Hetok ha’u tuur hakmatek be hakmatek. Tanba kolen demais, komandante milísia ne’e solur nia ain lolo tama kedas ba rai-ko’ak be ha’u subar ba ne’e. Ah, Maromak helik sira-nia matan atu labele haree-hetan hau ba, Nai!
Maromak boot no rai-lulik Oé-Cusse ne’e helik duni ha’u, komandante milísia ne’e nia ain lolo tama ba rai-ko’ak be ha’u subar ba ne’e, maibé nia ain la konsege kona ha’u. Se nia ain mak lolo kona ha’u-nia isin ruma karik, kala ha’u mós mate iha loron ne’e kedas. Ha’u tuur iha rai-ko’ak laran ne’e, ha’u-nia laran hasae orasaun ba Maromak atu bele tulun ha’u hosi perigu ida-ne’e;
“Nai Maromak, se Ita-Boot fó biban ba ha’u tau moris no sai sasin ba ha’u-nia kolega sira-ne’ebé mate ne’e nia sasin karik, hadook ha’u hosi perigu ne’e no helik sira-nia matan atu labele haree0-hetan ha’u, Nai!”
29 setembru 1999
Hafoin akontese iha loron tersa ne’e, iha kuarta (29 setembru 1999), ami hakoi kolega na’in-haat (4) ne’ebé membru milísia sira oho ne’e, na’in-tolu sunu motuk ho uma sira iha Oélbesak, tanba ami buka maibé lahetan to’o ami ba identifika sira-nia ruin balu iha uma sunu ne’e, pois ami foti ba hakoi.
Iha kuarta dadeer ne’e, ami haloot tiha iha fatiin hakmatek, maluk sira hosi bairru Fatusene ne’e, lori ha’u no ami subar iha foho leten. To’o tiha iha foho leten, ami fahe malu ni ida-idak buka ida-idak nia moris atu bele moris nafatin. Iha kuarta kalan ne’e, ha’u mesak de’it mak subar iha foto leten ne’e to’o kinta (30 setembru 1999), ha’u-nia família sira hatene ona katak ha’u sei moris, sira tulun no lori ha’u ba subar hamutuk ho sira.
Iha kalan ne’e to’o dadeersan, ha’u nia kanek ne’e dois ona. Entaun, iha loron ne’e, sesta (01 outubru 1999), ha’u-nia família sira deside lori ha’u sai ba rai viziñu hodi hala’o konsulta iha Kefamenanu-Indonésia. Maibé to’o iha Kefamenanu mós, sei subar nafatin tanba mílisia sira sei buka tuir ha’u. Tanba mílisia sira balun hosi Oé-Cusse oan, ami koñese malu moos. Ha’u halo tratamentu iha ne’ebá to’o ha’u-nia kanek rekopera tiha, ita ukun an mak ami ho família foin tama fali mai Oé-Cusse rai moris fatin.
Ha’u la rai odiu ba ema ida
Sira-ne’ebé oho ami ne’e, na’in-rua tamagora hela no servisu iha Oé-Cusse. Ida servisu ona iha instituisaun Estadu iha Oé-Cusse no ida la servisu. Foin dadauk ha’u hala’o servisu saúde nian tama uma sai uma, mak tama loos ba ida la servisu ne’e nia uma, nia haree hetan ha’u-nia oin, langsung nia hala’i sai lahatene ba subar tan iha ne’ebé.
Entaun, ha’u tama tur iha nia uma, konversa ho nia kaben, mais nia kaben lahatene, ami tuur kle’ur tebes, agora ha’u husu nia, ita-nia kaben ba iha ne’ebé mak seidauk tama mai ne’e.
Nia kaben mós dehan ba ha’u, lahatene ohin ita tama mai, nia la’o sai ba li’ur, lahatene nia ba iha haris fatin karik.
Ntaun nia kaben ne’e la’o ba li’ur bolu nia, maibé nia laiha ona, lahatene halai ba subar iha ne’ebé. Ha’u mós sai ba tuir nia kaben ne’e, haree maibé nia laiha, kala halai lakon ona.
Kolega ida-ne’e, nia uluk sai mílisia ne’e, antes ne’e nia konjak iha mikrolete ida, ne’ebé ami koñese malu mós. Ida fali servisu ona iha Oé-Cusse. Sira mak mumentu ne’ebá oho ami iha loron rua tutuir malu ne’e, maibé agora ida servisu ona, ida seidauk servisu.
Maibé, ba ha’u, laiha buat ida tanba ida-ne’e hanesan pasadu ona, buat hotu liu ona, agora ita tenke luta oinsá para ita-nia rai ne’e kontinua la’o ba oin.
Ba ha’u la rai odiu ba ema ida. Se ha’u hirus karik, ne’e lahatene loos maibé ha’u agradese ba Maromak no matebian sira tanba tulun ha’u iha akontesimentu ne’e, to’o ohin loron ha’u sei moris iha ita-nia rai Timor-Leste. Entaun buat ne’ebé akontese iha pasadu haluha tiha, labele rai iha ita-nia laran. Se lae, ita bele bulak ka moras tanba hanoin barak ho akontesimentu sira-ne’e. Husik ba, ita hotu nia moris Aman Maromak mak hatene.
Biografia
Naran kompletu Blandino Ribeiro. Moris iha Noafafu, suku Cunha, sub-rejiaun Pante Makasar, iha loron 18 agostu 1979. Daudaun ne’e servisu iha dirasaun saúde rejionál Oé-Cusse no estadu sivíl hanesan kaben-na’in. Nia naran kódigu funu nian mak ‘Bei ka Lafaek’. Durante tempu okupasaun Indonézia, nia envolve iha klandestina iha organizasaun Haksolok.
Notísia Relevante: Masakre Tumin, Keoloka: “Ha’u kura kanek dodok ho ai-tahan no akar”
Jornalista : Abílio Elo Nini
Editór : Cancio Ximenes
