iklan

EDUKASAUN, HEADLINE

Julio Pereira, Lisensiadu agrikultura: “Di’ak liu, ha’u halo to’os”

Julio Pereira, Lisensiadu agrikultura: “Di’ak liu, ha’u halo to’os”

Agrikultór Julio Pereira Soares

“Timor ne’e rai-buras. (…). Ita mak hakarak habelar agrikultura ne’e; ita kuda modo, kuda tomate, ita la presiza ba buka serbisu. Joven, ita tenke badinas. Ne’e para hetan osan gampang (fasil). La presiza depende ba Governu”.

LIQUIÇA, 28 juñu 2022 (TATOLI) –Julio Pereira Soares, tinan 30, foinsa’e timoroan ida, husi Suku Macadique, Postu-administrativu Uatolari, munisípiu Viqueque, hafoin konklui nia estudu iha universidade (2010-2015) deside sai agrikultór tanba nu’udar preferénsia ida bainhira idade sei ki’ik.

Hanesan agrikultór, nia kuda pepinu, tomate, ai-manas, ai-dila, melon, pateka no seluktan iha rai hamutuk éktar tolu-resin, iha aldeia Mau-Kiak, suku Fatumea, postu-administrativu Tibar, munisípiu Liquiça.

Joven agrikultór Júlio Pereira iha nia to’os-laran. Imajen Tatoli/Joanico de Araújo

“Ami hahú 2016. Ha’u foti sarjana (agrikultura), iha Kediri, Jawa Timur. Fila mai buka serbisu susar uitoan. Ha’u foti duni agrikultura ne’e, di’ak liu ha’’u halo to’os duke ba buka serbisu. Uluk ne’e ha’u mesak de’it. Depois sa’e uitoan, ha’u bolu tan alin sira; ami komesa halo luan to’os ne’e ba bebeik,” Lisensiadu agrikultura, Julio Pereira ba Tatoli, iha nia to’os-laran, foin lalais ne’e.

Oan husi ‘fuan-domin’ Adelino da Silva (aman, matebian ona) no Lorença Pinto (inan) ne’e hatutan, hafoin ramata estudu iha Indonézia, fila mai Timor-Leste, nia hala’o nia atividade loroloron nu’udar to’os-na’in ho to’os-ki’ik no agora sai to’os-boot ona.

Ho koñesimentu akadémiku ne’ebé iha no paisaun ba vida agrikultura, foinsa’e timoroan ne’ebé moris iha loron 19 jullu 1990 ne’e rekoñese katak to’o ohin loron seidauk hetan formasaun ekstra ruma hodi bele dezenvolve di’ak liután atividade halo to’os ne’e. “Formasaun husi Governu ami seidauk hetan. Uluk, Prezidente repúblika apoiu fundu uitoan maibé la to’o ida. Fundu ne’e hamutuk $2.500”.

Júlio Pereira nia to’os. Imajen Tatoli/Joanico de Araújo

Joven agrikultór ne’e konta tuir katak antes ne’e sira-nia produtu kontribui mós ba programa Cesta bázika ne’ebé lansa husi Governu iha ámbitu rekuperasaun ekonomia no atualmente fornese mós ba loja sira iha Dili hanesan Leader, Família First, Centro, no seluktan.

“Husu mai, di’ak ida la to’o. Entaun, sira haruka ba husu kolega sira husi Liquiça, Aileu, mai aumenta, tau-hamutuk mak lori ba dala-ida,” oan daruak husi maun-alin na’in lima (feto rua, mane tolu) ne’e.

Kona-ba presu, joven agrikultór ho zodiaku ka fitun cancer ne’e fó-sai katak: “Ai-manas presu sa’e, nia presu kada kilo $4 maibé presu baratu $2.50. Tomate nia presu kada kilo $1,00, ai-dila nia presu, kilo ida $0.50, fortali kilo ida $0,80. Agora ne’e melon mak folin sa’e tanba la’ós ema barak mak kuda,” foinsa’e ne’ebé gosta lee livru Matadalan Agrikultura ne’e realsa.

Nia argumenta, loloos presu hotu, tantu produtu agrikultura ka seluktan Governu mak tenke deside. “Agora ita Timór ne’e merkadu livre: ida ne’e mai, hatama iha loja. Ita ne’e langanan kle’ur ona, depois ema langanan foun, ho kilo ne’ebé baratu liu, ema simu mak ida ne’ebé baratu ne’e, berarti ita ne’ebé langanan tuan ne’e ema bele tebe-sai ita. Ita-nia Governu, presu ba agrikultór ne’e seidauk loos ida”.

Julio Pereira haktuir katak liuhusi atividade agrikultura ne’ebé nia hala’o nu’udar agrikultór, nia reseita kada fulan entre US$ 2.000,00 no US$ 3.000,00, bainhira barajen sei di’ak tanba mota la sobu.

“Agora ne’e araska uitoan, ita mós selu ema hamoos; fulan ida hetan de’it US$ 1.000,00 no US$ 1.000,00-resin”.

Tuir nia, produtu agrikultura ne’ebé durante ne’e nia kuda, hothotu folin. “Durante ne’e loja ne’ebé ha’u fó mak Dilimart, Centro supermercado, sentru Fresku Mart, Meimart no mós Leader. Foti barak liu mak Centro ho Leader. Centro ne’e ami fó pack (pakote) kedas sekali lori ba, ai-manas ne’e lori to’o US$100,00 ninian, tomate mós lori to’o US$100,00 ninian. Ida ne’e, ami la haree ba kilo fali ona maibé grama”.

Alende fa’an ba sentru estabelesimentu komersiál sira, nia mós oferese ba komunidade lokál sira hodi konsume inklui ba merkadu tradisionál sira maibé la sufisiente. “Fahe ba merkadu lokál, la to’o ida. Ita fó ba loja balun, balun husu fali, la iha ona”.

Iha ámbitu programa Cesta bázika, nia haktuir katak sira hatama fós, batar-ikis, foremungu, tomate, pateka. “Maibé, ami fó ba Leader, Loja Agrikultura, pois sira selu cash, ne’ebé ami osan iha”.

Maske nune’e, joven agrikultór ne’e informa katak dezafiu ne’ebé nia hasoru durante ne’e mak bee arraska kompara ho antes ne’e tanba afeta husi dezastre naturál iha tinan 2021, nune’e obrigadu tenke hola de’it makina para rega no aluga mós karun liu.

Nune’e mós, udan-been mós la regular; diak ida mai, di’ak ida la mai, nune’e tuir joven agrikultór ne’e katak dalaruma bainhira lori makina kee barajen ba sirkulasaun bee, tempu udan, sobu tiha, nune’e gasta osan saugati de’it.

“Osan agora ke’e ida ne’e mak ami arraska tanba sei selu ema, hola fini. Fini balun, ami pesang de’it husi perusahaan Indonézia, semana ida, semana rua mak foin to’o iha ne’e (Timor-Leste). Ami pesan US$ 300,00, US$ 400,00 kedas”.

Ho situasaun ida ne’e, Julio Pereira hateten: “Ami espera Governu halo netik bronjong to’o karaik. Aban bainrua mota-boot to’o mai karik, labele tama tan mai ami-nia to’os laran ne’e. Se Governu hakarak halo bronjong, entaun ami kontente liután”.

Molok konklui, Lisensiadu agrikultura husi Indonézia ne’e énfaze katak prefere sai agrikultór tanba iha ‘fleksibilidade’ serbisu.

“Ita serbisu iha kantor (eskritóriu) di’ak maibé ita tempu la iha atu sai. Lorloron ita ba serbisu hela de’it. Ida ne’e (agrikultór), ita serbisu tuir ita-nia hakarak. Osan ne’e mai, loroloron mós di’ak. Fulan-fulan mós di’ak. Tergantung (depende) ninia produsaun”.

Nune’e, Alumni Eskola tékniku vokasionál Natarbora Manatuto (2010) ne’e afirma nu’udar motivasaun ida katak: “Timor ne’e rai-buras. Soké dalaruma ita mak baruk-(…) lakohi habelar ita-nia agrikultura ne’e. Ita mak hakarak habelar agrikultura ne’e; ita kuda modo, kuda tomate, ita la presiza ba buka serbisu. Joven, ita tenke badinas. Ne’e para hetan osan gampang (fasil). La presiza depende ba Governu”.

Jornalista: José Belarmino de Sá

Editór: Rafy Belo

iklan
iklan

2 Comments

  1. Aprezia ba ita nia kreatividade nebe fo korajen no sai ezemplu ba Jovens sira seluk atu bele ba nati tuir hanesan mos ita. Kontinua melhora no mantein iha tempu oin mai sei iha soluzaun ba produto nia prezu nebe ita kestiona. Obrigadu no abrasu

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!