Sidadaun estranjeiru asesu fasilidade saúde tenke kontribui reseita ba Estadu

OÉ-CUSSE, 25 agostu 2022 (TATOLI) – Diretora Apoiu Servisu Klínika Hospitál Referál iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), Catarina da Costa Conceição Anunu, sujere ba Governu, atu aplika selu taxa ba sidadaun estranjeiru sira bainhira halo tratamentu saúde iha rai laran hodi kontribui reseita ba kofre Estadu.
“Ha’u sujere se bele evita ona atendimentu gratuita iha instituisaun Estadu sira, liuliu kona-bá saúde nian, tanba agora ita sei atende konsulta gratuita tantu estranjeiru no Timor-oan, oinsá ita bele halo dififerénsa ba estranjeiru ona hodi kontribui reseita ba ita-nia kofre Estadu,” Catarina Anunu, ko’alia iha ámbitu konsultasaun públika kona-bá reajustamentu PED 2011-2030 iha Oé-Cusse, kinta ne’e.
Tuir nia haree, bazea Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste, prevista iha artigu 57, ko’alia katak, sei atende sidadaun hotu iha direitu atu hetan tratamentu aúde gratuita, tan ne’e karik defisil atu aplika gratuita ba sidadaun hotu, maibé pelumenus bele iha diferensa ba estranjeiru atu selu ba Estadu.
“Tanba ita reseita iha setór saúde laiha, no fabrika ai-moruk iha Timor-Leste mós laiha, buat hotu Estadu sosa hosi nasaun avansadu sira, maibé to’o Timor halo atendimentu gratuita, ba sidadaun Timor-Leste bele, maibé ba estranjeiru tenke selu ona, nune’e ita bele aumenta ita-nia reseita kofre Estadu, ospitál nasionál ne’e autónomu bele aplika gratuita, maibé ospitál seluk iha munisípiu sei bele aplika selu ona,” nia fó hanoin.
“Ha’u-mós preokupa ba Timor-oan, ezemplu, ita bele atende hotu-hotu gratuita, maibé to’o ai-moruk ne’e oinsa bele aplika selu, tanba bainhira aplika ona selu ba reseita ne’e, entaun ita toman ona kuidadu ai-moruk ne’e, ba konsulta no hemu duni, maibé kuandu ba konsulta gratuita entaun mai to’o uma rai de’it, atu hemu ka la hemu la importante, tanba ai-moruk simu gratuita iha ospitál,” nia afirma.
Nia akresenta, bainhira selu ona, sei hamenus ona husu gratuita, tanba balu maske la ba fasilidade saúde maibé hamenu de’it tuir viziñu sira, atu lori ai-moruk, tanba gratuita, nune’e mós bele kontrola ona ai-moruk sai ba li’ur.
Iha fatin hanesan, João Freitas, nu’udar médiku jerál iha Hospitál Referál Oé-Cusse, reforsa, programa foun hanesan Governu fasilita subsídiu ba inan isin-rua sira inklui partu, nu’udar programa di’ak, maibé persiza fó espasu ba programa seluk tanba programa ne’e okupa hotu programa seluk nia atividade hanesan planeiamentu famíliár.
“Iha setór saúde ita halo ona esforsu atu susesu iha programa planeiamentu familiár, sei inan isin-rua, hetan ona subsídiu hosi Governu, Governu mós tenke fó limitasaun balu, katak tinan haat ka lima mak bele iha tán oan,” nia afirma.
Tuir nia, kuandu laiha limitasaun, tanba osan, bele tinan ida ka rua akontese isin-rua tán, tanba simu beibeik osan ne’e, nune’e mós bainhira abortu tiha, bele hetan osan durante semana 40 ka fulan 10, entaun Governu persiza halo limitasaun.
Hatán ba rekomendasaun hirak-ne’e, Ministru Planeamentu no Ordenamentu, José Maria dos Reis, hatete, presiza Ministériu Saúde kria baze legál ida, nune’e bele tetu hodi fó solusaun bainhira implementa taxa iha ospitál.
“Ai-moruk iha ita-nia Konstituisaun klaru, agora prinsipiu hosi Ministériu Saúde, presiza halo diploma ida, iha ne’ebé mak gratuita, ne’ebé maka ita tenke selu, sei selu hotu, povu kiak laiha asesu ona ba saúde, ne’e ita-nia problema, ida-ne’e ita dilema, tán-ne’e tenke tetu halo didi’ak, nune’e bele fó solusaun ida hetan previleiju iha solusaun ne’e,” nia katak.
Kona-bá inan isin-rua, iha aspetu pozitivu no negativu, ida-ne’e bele estímula iha ona nafatin, maibé ko’alia ba rekursu umanu, hahú iha inan nia kabun laran, tan ne’e maka polítika VIII Governu apoia subsídiu tanba ho vizaun ida.
“Ema kuandu matenek hahú iha inan nia kabun laran, entaun ho apoiu ne’e iha futuru iha nutrisaun hahú kedas iha kabun laran, ida-ne’e polítika klaru ona, sei ita ko’alia ema matenek ba futuru Timor-Leste, ida-ne’e mak Governu hahú investe dadauk,” Governante ne’e hatete.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins

