iklan

HEADLINE, MUNISÍPIU, OÉ-CUSSE (RAEOA), POLÍTIKA

Rekonsiliasaun bele halakon diskriminasaun no kontribui ba prosesu dezenvolvimentu

Rekonsiliasaun bele halakon diskriminasaun no kontribui ba prosesu dezenvolvimentu

Prezidente Autoridade RAEOA, Arsénio Paixão Bano. Imajen Tatoli/Francisco Sony.

OÉ-CUSSE, 30 agostu 2022 (TATOLI) – Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), Arsénio Paixão Bano, hatete, rekonsiliasaun importante ba povu Timor-Leste atu halakon diskriminasaun no dezigualdade entre timor-oan sira iha Timor Osidentál hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu.

Nia hatete, rekonsiliasaun importante tebes, tán ne’e atu dignifika rekonsiliasaun ne’e tenke serbisu maka’as atu dudu prosesu dezenvolvimentu ba oin, povu tenke sai hosi mukit.

Tanba daudaun ne’e povu iha fasilidade sufisiente ba bee-moos, estrada, eletrisidade no hahán, hodi aumenta rendimentu, ida-ne’e mak sai hanessan fatór importante atu apoia rekonsiliasaun.

“Ita tenke dudu dezenvolvimentu iha rai laran, tanba sei ita la rekonsiliasaun dezenvolvimentu la la’o, nafatin iha diskriminasaun no deziagualdade, tán ne’e maka rekonsiliasaun ne’e tenke la’o no iha nafatin entre Timor-oan sira iha Indonésia no Timor-Leste inklui mós Oé-Cusse,” Arsénio, informa ba Agência Tatoli iha Kafé Dominikana, Oé-Cusse, relasiona ho polítika Estadu Timor-Leste nian.

Nia informa, prátika kulturál rekonsiliasaun ninia espíritu sei metin iha sosiedade Timor-Leste dezde uluk to’o ohin loron.

Maibé kestaun hirak-ne’e konsidera normál naran katak ita hotu tenke tau matan nafatin sentidu nasionalizmu ba Timor-Leste ninia independénsia.

Nia argumenta, rekonsiliasaun ne’e katak, iha suspeitu ida no iha vitíma ida, sira na’in-rua maka tenki tuur hamutuk, instituisaun Estadu no igreja labele reprezenta ema vitíma sira-ninia fatin ne’e no atu ko’alia vitíma sira-nia naran.

Tanba ida vitíma sofre iha violasaun diretu umanu ne’e mak koko, suspeitu sunu nia uma, oho ninia maun-alin no viola inan-feto sira, buat ida-ne’e iha família entaun tenke presiza toma atensaun ho kestaun ne’e.

Nune’e PA RAEOA afirma, iha tinan 24 nia laran, komunidade hakat liu pasu barak ona, ema Oé-Cusse barak simu ona ema Timor-oan barak hosi Oé-Cusse nian iha NTT liuliu TTU.

“Ha’u haree ladún iha problema, ita mak tenke hametin tán relasaun ne’e liuhosi loke fronteira sira, ita mós bele ba Indonézia la selu visa hanesan sira mai iha Timor-Leste mós la selu visa”.

“Tanba relasaun entre família la’o daudaun ona, iha Oé-Cusse ita bele haree ho matan katak, sidadaun sira iha sorin mós mai ona Oé-Cusse, hanesan mós ita ba ona sira-nia rai laiha ona problema, tán ne’e maka rekonsiliasaun ne’e importante, maibé liuliu ba Oé-Cusse, ita tenke serbisu maka’as, atu ita labele lakon iha dezenvolvimentu ho maluk sira iha NTT,” nia afirma.

Rekonsiliasaun ne’e halo ema timor-oan moris hakmatek no bele la’o ba mai iha área Timor Osidentál livre hosi tentasaun no ameasa, maibé ema hirak-ne’ebé sira-nia naran tama iha lista INTERPOL hanesan envolve iha kazu violasaun direitu umanu, liuliu iha kazu Krime Grave, sira tenke responsabiliza ba krime ne’ebé sira komete.

Tuir nia haree kona-bá implementasaun dokumentu Fraternidade Umana hosi Papa Fransisco nian, ne’ebé nasaun Timor-Leste, ratifika no aprova ona iha Parlamentu Nasionál (PN), sei laiha obstákulu boot tanba Timor-oan 99% maioria Katóliku hatene perdua tuir fé Maromak nian.

“Ratifikasaun ba dokumentu fraternidade Amu Papa haruka Timor-Leste aprova iha PN, ne’e hanesan konfirmasaun, no fundu ema Katólika hosi Timor-Leste, hatene nanis katak, iha fé Katólika ne’e simu malu ho respeita malu, ukun fuan Maromak 10 iha tiha ona, nune’e persiza reafirma de’it katak, ba Timor-Leste hanesan rai seluk, ita respeita mós dignidade umana, no respeita entre Timor-oan tuir fé Katólika nian, tuir mós konvensaun internasionál sira kona-bá direitu umanu no konvensaun dudu estabilidade nian, hotu-hotu Timor-Leste laiha problema ho ida-ne’e, inklui Oé-Cusse mós hanesan,” Arsénio Bano hatene.

Nia hatutan, implementasaun dokumentu Fraternidade Umana hosi Papa nian relasiona ho Timor ninia kazu durante dékada rua ne’e, nia implementasaun ne’e halo daudaun ona iha RAEOA, hodi envolve grupu atu partisipa iha prosesu dezenvolvimentu.

“Tan-ne’e maka ita iha RAEOA, ita promove igualdade ba programa tomak, promove mós inkluzivilidade hosi programa hotu inklui aseita mós grupu marjinalizadu sira ferik katuas defisiénsia feto no mane inklui sira-ne’ebé LGBTI ita akomoda, ne’e tanba ita respeita ba dokumentu ne’ebé maka Santu Papa haruka mai,” nia katak

Prosesu Rekonsiliasaun 

Tuir dokumentu CAVR nian, ne’ebé Agência Tatoli asesu katak, CAVR nia funsaun importante ida seluk mak oinsá atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste. Objetivu hato’o dezeñu programa CAVR nian sira no dalan oinsá atu implementa programa sira-ne’e. CAVR ne’e adota hakbesik ida-ne’ebé tomak, integradu atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste ne’ebé envolve sosiedade sira iha nível hotu-hotu iha nia serbisu.

CAVR hakbesik nia serbisu kona-bá objetivu hosi rekonsiliasun nian, hosi sikun oinoin liu hosi programa luan ne’ebé hala’o durante períodu operasionál nian. CAVR ne’e hatene katak, buat ne’e atu efetivu duni, servisu rekonsiliasaun ne’e tenke envolve ema individuál, família,
no grupu iha komunidade sira hosi parte konflitu hotu-hotu, ne’ebé to’o iha nível aas-liu iha lideransa nasionál nian, no tenke kontinua iha futuru oin mai.

CAVR nia inisiativa ba rekonsiliasaun iha nivél kraik bootliu mak programa kona-bá Prosesu Rekonsiliasaun iha Komunidade (PRK). Programa ida-ne’e seidauk koko iha fatin seluk ne’ebé halo dezeñu ba programa rekonsiliasaun iha komunidade lokál sira nia laran. Programa ne’e nia objetivu atu hetan reintegrasaun fali hosi ema sira-ne’ebé mak sai tiha-ona ema ketak ida hosi sira- nia komunidade rasik tanba iha relasaun ho sira-nia hahalok polítika hanesan, halo krimi “ladún sériu”, no halo asaun aat durante konflitu polítika iha Timor-Leste.

Prosedimentu PRK nian bazea ba filozofia ida katak rekonsiliasaun iha komunidade nia laran sei bele hetan susesu bainhira buat ne’e halo liuhosi mekanizmu ida-ne’e, ne’ebé envolve komunidade rasik no sira-nia partisipatória máxima. Mekanizmu ida-ne’e tau hamutuk ho prátika-sira hodi halo justisa tradisionál nian, tesi lia, mediasaun no aspetu hosi lei kriminál no lei sivíl nian sira.

CAVR nia mandatu ne’ebé hakerek iha regulamentu 2001/1019 atu organiza programa rona-malu ne’ebé bazeadu iha komunidade. Iha programa rona-malu ne’e vítima, no ema sira-ne’ebé halo sala no komunidade sira seluk bele hola parte diretamente iha oinsá atu hetan solusaun.

Rezultadu programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK) nian hatudu katak, serbisu ne’e halo kontribuisaun reál ida ba prosesu rekonsiliasaun iha komunidade nia laran iha Timor-Leste, no reintegrasaun hosi sala na’in sira iha sira-nia komunidade nia leet. Hamutuk hotu sala na’in-1,371 mak halo hotu PRK ho susesu.

Númeru ne’e aas-liu tiha hosi númeru 1000 ne’ebé aseita ona atu halo. Vítima sala na’in no komunidade seluk halo relatóriu ba CAVR programa PRK nian fó kontribuisaun ida-ne’ebé signifikante tebes atu mantein situasaun dame iha sira-nia komunidade no atu tesi ka hakotu lia kona ba diferensa sira iha tempu uluk.

Atu habadak, katak durante períodu operasionál programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK) nian ne’e:
• CAVR simu deklarasaun hamutuk 1,541 hosi depoente sira husu atu partisipa iha PRK, sira-nia hakarak sira-ne’e hato’o liu ona ba Gabinete Prokuradór Jerál (GPJ) nian.

• Kazu sira-ne’ebé envolve depoente sira hamutuk 1,371 mak tesi liuhosi programa rona-malu PRK nian.

• Gabinete Prokuradór Jerál nian la fó aprovasaun ba kazu hamutuk 85 atu tesi ho programa PRK nian no kazu sira-ne’e oras ne’e iha GPJ nia liman.

• Hamutuk kazu 32 mak sei suspende hela sira-nia programa rona malu tanba iha informasaun kredibilidade ruma mak hatete katak kazu sira-ne’e iha karik iha relasaun ho “ofensa krime sériu nian”, ka tanba komunidade sira la hatán atu simu fali depoente sira.

• Hosi numeru iha leten ne’e hatudu katak kazu tomak besik 90% simu ona no halo prosesu to’o remata. Hamutuk kazu 10% ne’ebé mak sei hela, ne’ebé mak depoente sira la mosu iha programa rona-malu nian, programa rona-malu ne’e adi’a fali ka GPJ nian mak la hatán atu tesi liuhosi PRK nia programa.

Harii CAVR

Iha Juñu 2000 reprezentante sira hosi sosiedade sivíl Timor-oan sira, Igreija Katólika no líder komunidade sira hala’o workshop ida atu hanoin kona-bá mekanizmu justisa tradisionál, ne’ebé hetan suporta hosi Unidade direitu humanu UNTAET nian. Hanoin di’ak ne’ebé atu harii, Komisaun lialoos ba Timor-Leste nu’udar parte hosi nia agñjenda. Workshop ne’e rekomenda katak proposta ida atu harii Komisaun independente ida ho mandatu atu investiga violasaun sira iha pasadu no promove rekonsiliasaun presiza tau iha primeiru Kongresu Nasional CNRT nian iha agostu 2000.

Kongresu CNRT adopta vizaun kona-ba rekonsiliasaun nu’udar prosesu ida, ne’ebé rekoñese fallansu sira iha pasadu inklui arependimentu no perdua-malu nu’udar produtu hosi dalan ida-ne’ebé belit hamutuk iha prosesu atu to’o justisa; ida-ne’e mós prosesu ida-ne’ebé tenke envolve povu Timor-Leste, nune’e siklu kona-bá akuzasaun, nega no kontra-akuzasaun bele halo naksobu.

Prosesu ida-ne’e sei la-haree de’it hanesan rezolusaun konflitu ida ka meiu politíka de’it ho objetivu atu hakmatek no reintegrasaun individu ka grupu sira iha kontestu hosi sira-nia vontade atu simu independénsia no soberania Timor-Leste nian maibé liu sira-ne’e hotu tenke haree nu’udar prosesu ida-ne’ebé lialoos tenke sai nu’udar rezultadu.

Kongresu ne’e ho lian ida de’it rekomenda kona-bá estabelesimentu komisaun ida atu lori fila ema no Rekonsiliasaun Nasionál.

Iha 21 janeiru 2002 Administradór Tranzitória, Sergio Vieira de Mello, foti juramentu nu’udar komisáriu nasionál mane na’in-lima no feto na’in-rua, ne’ebé painél selesaun nomeia tiha ona. Sira-ne’ebé eskollidu ne’e mak : Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, Padre Jovito Rêgo de Jesus Araújo, Maria Olandina Isabel Caeiro Alves, José Estévão Soares, Agustinho de Vasconselos, Isabel Amaral Guterres no Jacinto das Neves Raimundo Alves.

Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!