DILI, 09 novembru 2022 (TATOLI)—Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál, Falur Rate Laek, presta omenagen ba mártire Luta Libertasaun Nasionál Masakre Santa Crúz (12 novembru), liu-liu ba jornalista sira no Max Stahl ne’ebé dedika-an no haklaken timoroan sira-nia luta kona-ba ukun rasik-an ba mundu.
“Mai ha’u importante, ligadu ba serimónia dezlutu saudozu Max Stahl ninian ne’e, nia hanesan ema ida maibé ninia luta no ninia asaun ne’ebé nia halo iha momentu ida-ne’ebé nia filma konjuntu aktu kona-ba juventude no ita-nia luta libertasaun nasionál nia fó sai ba mundu,” Tenente Jenerál Falur Rate Laek hateten lia hirak ne’e bainhira sai oradór iha semináriu nasionál kona-ba komemorasaun Masakre Santa Crúz 12 novembru 1999 ba dala-XXXI ho tema “Kaer metin valores juventude resisténsia nian, hamutuk ita konstrui nasaun ho esperansa ba futuru” ho topiku “Luta Armada no Influénsia Mídia ba Libertasaun Nasionál”, iha salaun Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE, siglá portugés) Caicoli, Dili, kuarta ne’e.ho tópiku “ iha salaun Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE, sigla portugés), Díli, kuarta ne’e.
Ida-ne’e importante no desizivu tanba komprova Timor-Leste nia estratéjia luta, atu objetivu supremu Timor nia luta ne’ebé hakarak dehan prosesu sensibilizasaun opiñiaun públika internasionál nian fó pasu no impulsu importante ida para monu iha faze desizór nia laran.
“Tanba ne’e ita iha ne’e atu hahí no fó omenajen ne’e ba nia, tanba só nia mak bele hateten momentu ne’e, realidade konkreta luta juventude nian ne’e, nune’e reprezenta luta povu Timor-Leste nian,” nia dehan.
Nu’udar kombatente no luta armada, nia parte rekuiñese no apresia ba atividade saudozu Max Stahl ninian iha tinan hirak liubá.
“Ha’u nu’udar kombatente luta armada, ha’u rekuiñese no aprésia ida-ne’e. Ha’u fó ha’u-nia omenajen boot liu ba nia no ba juventude tomak ne’ebé mate no moris, maibé liu-liu ba jornalista sira. Jornalista sira liuliu sira-ne’ebé mai iha liña fronteira ne’ebá, inimigu sira oho jornalista lubuk. Durante invazasaun, iha 1999, inimigu sira oho tan jornalista timoroan Bernadino Gutteres ho mós jornalista Olandeza ida iha Becora ne’ebá, ida ne’e ita fó iha ne’e merese ita-nia omenajen tanba sira-nia sakrifisiu no abnegasaun ne’ebé dedika ba ita-nia luta libertasaun nasionál,” nia hateten.
Maske nune’e, iha luta libertasaun nasionál karáteristika luta Timor nia uniku iha Timor-Leste.
“Ha’u hahú ho karáteristika ita-nia luta libertasaun ne’e uniku iha Timor-Leste, tanba se ita ba istória luta libertasaun hotu-hotu iha mundu, ema hotu ne’ebé funu ba nia luta libertasaun, depois iha primeiru, segundu no terseiru ano sira iha ona santuáriu ka iha ona guarda estratéjia, ba Timor-Leste laiha buat ida-ne’e. Ita luta de’it ba ita-nia rain no ita-nia guarda estratéjia mak rekursu natural, ita-nia santuáriu mak ita-nia rekordasaun no povu, ne’ebé ita diferensa liu iha mundu.
Tuir nia, iha kontestu deskolonizasaun ka referendu ba país autónomu sira-ne’ebé hakarak hili dalan ba sira no TL klaru, kazu ida-ne’ebé kiik ita fila ba iha kontestu asuntu internu Portugál nian, nu’udar poténsia administrante iha ne’ebá.
Depois Timor-Leste labele haluha hosi país ne’ebé boboot iha mundu apoiu hotu Indonéziu, tanba sira-nia interrese estratéjiku jeopolitiku, tanba ne’e jornalista sira la fó importánsia ba Timor-Leste nia kazu.
Iha invazaun, inimugu sira hamoos ka oho jornalista na’in-lima iha Balibo, sira-nia objetivu taka mak hakarak metin Timor-Leste nia funu ba mundu.
“Entaun, iha momentu ne’eba kedas Indonézia halo blokeia kompletu iha espasu aero, espasu maritima no espasu terreste no fatin hotu-hotu nein ema ida asesu, hanesan organizasaun direitu umanu no jornalista independe.
Hafoi invazaun, Timor-Leste presiza mak Timor-Leste fó sai timoroan nia luta iha dunu ne’e ba rai-li’ur, dahuluk Timor-Leste nia ita-nia Dirasaun Nasionál Komite Fretelin iha momentu ne’ebá haruka delegasaun ida ba li’ur.
Tuir nia, delegasaun ida-ne’ebé Dirasaun Nasionál Komite Fretelin haruka ba li’ur atu kaer Timor nia aspirasaun, sofrimentu, luta, hakarak no saida mak Timor halo.
Jornalista : Nelia Fernandes
Editór : Cancio Ximenes
