Governu ho parseiru-sira lansa livru tais hodi promove identidade kulturál

DILI, 14 dezembru 2022 (TATOLI)—Governu liuhosi Ministériu Turizmu Komérsiu no Indústria (MTKI), Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MSSK), Sekretária Estadu Arte no Kultura (SEAK) no parseiru sira, kuarta ne’e, hala’o lansamentu ba livru no broxura tais.
Lansamentu ba livru no broxura tais ne’e hodi komemora dahuluk loron tais nasionál 14 dezembru ho tema “Hau-nia Tais, Hau-nia Komunidade, Lori Komunidade Hadomi Tais”.

“Lansamentu livru tais ba munisípiu tolu, Baucau, Lautém no Covalima, inklui Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) no broxura tais ne’e ba munisípiu 12 inklui RAEOA. Hodi ko’alia kona-ba funsaun istória kona-ba taís ne’ebé kada munisípiu iha”, Diretór Jerál SEAK, Manuel Ximenes Smith, hateten, iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla portugés), kuarta ne’e.
Livru tais no broxura tais ne’e ekipa servisu halo peskiza ba munisípiu sira hahú hosi 2020 to’o 2022.
Tuir esplika tais iha papél importante tebes ba Timoroan nia moris, hahú hosi sira-nia moris to’o fali mate. Nune’e tais iha utilidade ne’ebé nakonu ho sentidu oi-oin ho notável iha prátika sosiál no serimónia tradisionál sira.
Tais textil tradisionál mak elementu kulturál dahuluk Timor-Leste nian ne’ebé rejista ona iha lista patrimóniu kulturál imateriál UNESCO nian iha tinan 2021.
Tais hanesan símbolu kulturál ida ne’ebé importante hodi unifika diversidade kulturál no etnolisguístika ne’ebé iha nia espesialidade reprezentante Timoroan nia identidade.
Iha biban hanesan, Vise Prezidente Komité Nasionál Patriomóniu Kulturál Imateriál, Abrão Mendonça, afitma katak livru ne’e atu ajuda joven sira hodi hatene no bele hetan koiñesimentu siénsia kona-ba tais.
“Ita hakarak husik hela ba jerasaun foun sira atubele estuda no aprende oinsá halo soru tais tanba prosesu soru tais ne’e, bele lakon bainhira joven sira laiha koiñesimentu kona-ba tais ne’e rasik”, nia afirma.

Nune’e, Ministru MSSK, Longuinhos dos Santos, hato’o agradesementu ba membru sira hosi Komité Nasionál Patrimóniu Kulturál Imateriál Timor-Leste nian ho UNESCO hodi hakerek tais iha lista Patrimóniu Kulturál Imateriál ba Umanidade, nune’e presiza tebes medida urjente sira atu salvaguarda tais.
Iha loron 14, fulan dezembru tinan 2021, UNESCO Paris fó rekoñesimentu ba Tais hodi integra iha Lista Patrimóniu Kulturál Imateriál ba Umanidade, ne’ebé presiza tebes salvaguarda urjente.
Nune’e, Timor-Leste selebra aniversáriu dahuluk ba Loron Nasionál Tais nian, data ne’ebé Parlamentu Nasionál hatuur ona, liuhusi rezolusaun númeru 02/2022, 26 janeiru, Governu mós, liuhosi rezolusaun númeru 16/2022, 6 abríl, determina ona katak Loron Nasionál Tais nian tenke selebra ho realizasaun atividade relevante sira atu atrai no fahe informasaun ba protesaun no valorizasaun tais nian.
“Ita tenke iha konsiénsia katak, rekoñesimentu hosi UNESCO mak integra tais iha lista ba Patrimóniu Kulturál Imateriál ne’ebé presiza urjente atu salvaguarda, ne’e sai hanesan pasu ida ne’ebé pozitivu tebes hodi reforsa identidade kulturál”, katak nian.
Tanba ne’e, Governu sei kontinua implementa programa sensibilizasaun ba tais, hala ‘o peskiza kona-ba tais iha territóriu nasionál tomak, promove formasaun kona-ba vestuáriu (roupa) no kór naturál iha kada munisípiu, promove kompetisaun “Soru-Tais” ba foinsa’e sira, dezenvolve sistema sertifikasaun ba tais, promove formasaun kona-ba potensialidade tais hanesan produtu hodi halo negósiu.

Entretantu, Ministru Turizmu Komérsiu no Indústria (MTKI), José Lucas Carmo da Silva, hateten, selebrasaun loron nasionál tais dahuluk importante tebes ba Timor-Leste.
“MTKI rasik iha kna’ar mak atu lori promosaun tais ne’e ba oin mak hanesan programa tais sei sai prioridade ba Governu Timor-Leste hamutuk MSSK sei halo esforsu haree nia sustentabilidade ba futuru sei sai di’ak liutan,” Governante ne’e kompromete.
Governu sei nafatin kria kompetisaun soru tais no treinamentu diversifikasaun tais objetivu promove tais liuhosi hasa’e kadeia valór, no fortifika ekonómia kriativu, ho baze rezolusaun Governu atu loke oportunidade merkadu ba tais hodi konserva tais.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editór : Florencio Miranda Ximenes

