Top

g7+ konsege konklui servisu esensiál balu iha nível nasionál no internasionál

Sekretáriu Jerál g7+, Helder da Costa. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 17 janeiru 2023 (TATOLI) – Sekretáriu Jerál Organizasaun g7+ Helder da Costa, relata, durante 2022 ba g7+ nakonu ho dezafiu tanba antes ne’e mundu hotu enfrenta pandemia Covid-19, maibé konsege konklui servisu esensiál balun ne’ebé nakonu ho progresu no esperansa.

“Ami hosi g7+ durante ne’e hasoru dezafiu barak maibé ami konsege hala´o atividade lubuk ida iha nível nasionál no internasionál, atividade sira ne’ebé ami fó kategoria hosi nível nasionál no internasionál fahe ba pontu importante tolu mak ami konsege hala’o ona durante ne’e”, Sekretariu Jerál g7+ ne’e ba Agência TATOLI iha edifisiu g7+ Dili, ohin.

Nia esplika, kategoria tolu importante ne’e mak hanesan halo advokasia diplomátika iha nível globál, kooperasaun frazíl ba frazil konsege iha progresu lubuk ida no ikusliu prioridade estratéjiku ne’ebé hanaran hametin instituisaun g7+.

“Iha nível globál ami sempre halo advokasia, reuniaun nível globál iha Organizasaun Nasaun Unida (ONU), iha Banku Mundiál, Fundu Monetáriu Internasionál (FMI), World treid organization, sira konvida ita hanesan parseiru hodi partisipa reuniaun internasionál sira halo mós intervensaun, iha ONU nomeadamente iha fulan setembru tinan kotuk iha 77th session of the UN General Assembly g7+ partisipa hanesan observadór permanente iha ne’ebá maun Boot Xanana rasik mak ba tur direta iha ne’ebá hanesan observadór”,  nia dehan.

Aleinde ne’e, g7+ organiza high-level said event ida kona-ba Ministru Negósiu Estranjeiru hosi nasaun 16 entre nasaun 20 ida mak partisipa hosi mós nasaun seluk ne’ebé partisipa hanesan, Bangladesh, Finlandia no nasaun sira ne’ebé ho kooperasaun no relasaun ho g7+.

Iha reuniaun ne’e lori susesu bo’ot ida ba g7+ tanba hamosu rezolusaun ministeriál ida fó atensaun nafatin páz iha nivél nasaun ida-idak atu labele hamosu konflitu nune’e bele halao dezenvolvimentu ho dame iha ida-idak nia nasaun.

“Ida ne’e primeiru susesu ida ne’ebé g7+ organiza iha post Covid ne’e, reuniaun entre ministeriál ne’e Timor-Leste partisipa hosi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta rasik”, nia relata.

Nia hatutan, iha nivél globál mós partisipa iha reuniaun bo’ot ida iha Zeneva World Trade Organization (WTO) no iha oportunidade ne’e g7+ sai hanesan oradór ho nune’e hatudu katak g7+ nia vizibilidade rekoñesidu internasionalmente.

“g7+ hetan mós sertifikadu hosi UN kona-ba ita-nia charter durante ne’e submete tia ona sira rekoñese ita nu’udar organizasaun ida ne’ebé intergovernamentál legál ho nia karater hanesan legál rejistradu iha UN, ne’ebé dalabarak iha Timor-Leste ema barak ko’alia, maibé ha’u atu dehan de’it la´os fasíl atu ita tama iha UN, nu’udar timoroan ita tenke orgullu tanba organizasaun ida Timor-Leste mak lidera bele hetan rekoñesidu iha internasionál”, nia haklaken.

Iha pontu de vista Fragil to Fragil cooperation iha 2022 nia high-level konsege lori timoroan lubuk ida hosi instituisaun lubuk ida, hanesan Defeza Seguransa, Gabinete Primeiru Ministru, Ministeriu Negósiu Estranjeiru (MNEK) Centru Nasionál Chega (CNC sigla Portugés), Sosiedade Sivil, Gabinete Prezidente Reúblika Polisia Nasionál Timor – Leste (PNTL) atu partilla esperiensia kona-ba paz no rekonsiliasaun ho nasaun Rwanda.

“Ne’ebé iha tinan 2022 ami sente hanesan susesu ida ba ami-nia istória, tanba lori Timoroan sira ba haree esperiénsia Rwanda nian tanba saida mak Rwanda iha tinan 25 de’it sira konsege transforma sira-nia nasaun hosi nasaun ida ne’ebé sofre terus iha 1994 liberdade, maibé agora sira sai nasaun ida ne’ebé koñesidu mundialmente, avansadu, nasaun ida ho nia infrastrutura adiantadu tebes, nia ema mós kapasitadu no nasaun ida morin tebes iha mundu internasionál,” nia revela.

Nune’e iha tinan 2022 bainhira eleisaun ba Prezidente Repúblika g7+ konsege harii mós ekipa ida naran g7+ electoral observation hanesan mós organizasaun seluk ne’ebé iha observadór ne’ebé rejistu mós iha Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitoral (STAE) ho nune’e kada tinan lima eleisaun iha Timor – Leste g7+ mosu ho ekipa ketak halo observasaun.

“Ami sei halao ekipa ne’e iha tan 2023 atu haruka ita nia ema Timoroan sir aba iha nasaun seluk karik mosu eleisaun ruma iha nasaun Frazil sira ne’e, tanba iha tinan ida ne’e nasaun Frazil kuaze lima ou neen mak atu halao eleisaun, hanesan, Guine Bisau, Serilion, Liberia, Kongo no Ilha Salomão, ne’ebé iha ekipa ne’ebé g7+ forma ne’e sei haruka ema Timoroan balun ba observa iha eleisaun hirak ne’e,” nia informa.

Entretantu, iha 2022 fulan marsu g7+ assina mós akordu ofisial entre g7+ ho Governu Timor – Leste liuhosi MNEK ba prosesu tinan lima mai atu apoiu osan hamutuk millaun $1 kada tinan ne’ebé aprovadu hosi Parlamentu Nasionál.

Nune’e iha nivél internasionál g7+ asina akordu ida ho Prinsipiu Monako ba tinan lima atu hadi’a ajuda no promove dezenvolvimentu Frazil sira iha g7+ liu-liu iha Timor – Leste.

“Hirak ne’e hotu mak durante ne’e ami halo iha nivél globál no nasionál nian, iha rai-laran ami halo vizita fahe esperiensia ba Ministeriu sira hanesan Ministeriu Finansas (MF), Ministériu Defeza (MD), Polisia Nasionál Timor – Leste (PNTL) ne’e iha tinan kotuk, maibé iha tinan ne’e ami mós sei halo vizita ba ita-nia Kardeal. Ha’u atu hatete de’it bainhira iha 2016 ha’u rasik hetan despaixu ida hosi eis-Primeiru Ministru, Rui Araújo, haruka ha’u ba Vatikanu tanba iha 2015 fulan outubru Papa Francisco ba vizita iha Repúblika sentrál Afrikanu hare nasaun ne’e moris iha paz no nai ulun sira iha nasaun ne’e hatete sira nia nasaun iha dame tanba ema ida mai hosi Timor Oriental naran Xanana Gusmão mak mai koalia halo ami sai moris iha paz nia laran,” nia haktuir.

Antes ne’e ekipa g7+ ne’ebé lidera hosi Lider Karismatiku Kay Rala Xanana Gusmão vizita ba nasaun Afrika Sentrál ne’e hare refuziadu kuaze rihun 28 moris iha dalan ninin, aeroportu no seluk tan durante tinan barak tanba nasaun ne’e mosu konflitu la para, maibé ho prezensa Xanana nian durante ne’e hanesan Primeiru Ministru mós konsege apoiu millaun $1 ba g7+ haruka ba nasaun ne’e konsege repátria refujiadu hirak ne’e fila ba ida-idak nia hela fatin to’o agora moris hakmatek.

“g7+ nia apoiu liu hosi maun Bo’ot Xanana ne’e Vatikanu hatene no sira husu ita atu ba halao reuniaun ho sira no ha’u rasik mak ba hasoru malu ho sira nia Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun fahe saida mak durante ne’e ami halo, ida ne’e mak ami hakarak partilla mós ba parte igreja atu hatene kona-ba g7+ nia halo promosaun ba paz no estabilidade iha rai laran no rai liur,” nia afirma.

Ho nune’e vizaun no misaun g7+ mak promove paz no dezenvolvimentu harii paz no harii Estadu iha nasaun membru sira hotu no oinsá mak bele asegura efikasia assistensia externa ne’ebé buras.

Estadu Membru grupu g7+ hamutuk nasaun 20 kompostu, Afganistan, Burundi, Republika Sentrál Afrikana, Chad, Comoros, Cote Dívoire, Repúblika Demokrátika Congo, Guine, Gunie-Bissau, Haiti, Liberia, Papua New Guinea, São Tomé e Principé, Sierra Leone, Solomon Islands, Somalia, Sudan do Sul, Timor-Leste, Togo no Yemen.

Benefisiu ba Timor-Leste nia lideransa iha Grupu g7+ mak tuirmai ne’e

Hakarak sai lalais husi faze frajilidade hodi hakat ho fiar aan ba iha faze dezenvolvimentu (duni tuir nasaun sira ne’ebe iha rendimentu aas.

Maske jeografikamente Timor-Leste nasaun ki’ik ida, maib nia lideransa liuhusi eis-Primeiru Ministru  Kay Rala Xanana Gusmão, eis-Ministra Finansas Emilia Pires, no apoia hosi Sekretariadu g7+ ne’ebé baze iha Dili durante tinan haat (2010-2014), konsege halibur nasaun frajil sira hodi sai forsa determinante ida iha for a globál, liliu iha komunidade  internasionál sira-nia oin.

“Nada Sobre Nos Sem Nós” (“Nothing About Us Without Us”, ne’e mak lia fuan inspiradu tebes ba membru grupu g7+ hodi fiar aan hakat ba oin ho asaun koletivu ida forte. Iha interpretasaun ida simples, liafuan ne’e hakarak alina Grupu g7+ nia ejizénsia forte parseiru dezenvolvimentu, no autor globál sira katak sei la iha rezultadu buat ida, wainhira imi la involve ami iha laran. Liliu iha prosesu ba debates interesse.

Dezenvovilmentu ba nasaun frajil no pos-konflitu sira.

Timor-Leste nia lideransa, kredibilidade, integridade rekuiñesementu husi nasaun boot sira, no ajénsia internasionál sira sai ona hanesan “marka” ka “brand” ida ne’ebé halo ema respeitu no reseiu.

Timor-Leste fahe ona nia esperiénsia sira oinsá atu jere jestaun rekursu naturál, jestaun finansas publika, reforma seguransa ne’ebé sai hanesan referénsia ba istória susesu (success story).
Atu ezekuta programas g7+ nian, iha kolaborasaun boot entre g7+ ho Ministériu Negosiu Estranjeiru (MNEC) Timor-Leste nian. Ulun boot MNEC sempre partisipa iha sorumutu g7+ nian iha rai seluk.

Jornalista:Hortencio Sanchez

Editór : Zezito Silva

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!