Xefe Estadu agradese EUA mantein apoia TL nia dezenvolvimentu

DILI 31 janeiru 2023 (TATOLI) – Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, agradese ba Estadus Unidus Amerika (EUA) tanba dezde Timor-Leste restaura nia independénsia EUA apoiu ona dezenvolvimentu iha nasaun ne’e iha área oinoin.
“Lori Estadu nia-naran agradese ba povu amerikanu hamutuk ho sira nia Estadu no Agência oinoin hanesan, Agência Estadus Unidus ba Dezenvolvimentu Internasional (USAID) no Organizasaun Nasaun Unida nian ba Ai-han no Agrikultura (FAO) ne’ebé hori uluk kedan apoiu ita nia dezenvolvimentu iha área oioin”, Prezidente Horta dehan bainhira partisipa lansamentu inisiativa foun ba seguransa ai-han iha Timor-Leste ne’ebé organiza hosi USAID, FAO no Ministériu Agrikultura no Peskas (MAP) iha salaun City8 Manleuana Dili, ohin.
Hosi lansamentu ne’e Prezidente Repúblika fiar katak sei fó impaktu di’ak ba Timor-Leste hodi asegura ai-han ho nutritivu ba ema hotu iha nasaun ne’e.
Durante ne’e Timor-Leste hetan apoiu millaun $4 ne’ebé finansia hosi USAID sei transforma sistema agro-ai-han Timor-Leste nian hodi hadi’a seguransa ai-han nutrisaun no rejiliénsia hasoru krize ho inisiativa atu hasa’e produsaun no prosesamentu ai-han ne’ebé efisiente, hadi’a agrikultór sira-nia asesu ba merkadu no hasa’e disponibilidade ai-han nutritivu.
Inisiativa ne’e mós sei apoia Timor-Leste nia transformasaun ba sistema agrikultura rejiliente no sustentável ne’ebé bele mellora liután kadeia valór ai-han nia efisiénsi, inkluzividade no foka ba nutrisaun.
Projetu ne’e, hahú hosi outubru 2022 to’o setembru 2024 no to’os-na’in no uma-kain, inklui feto isin-rua no labarik sira, iha Aileu, Ainaro, Baucau, Bobonaro, Covalima, Ermera, Lautem, Manatuto, Manufahi no Viqueque mak sei sai alvu ba programa ne’e.
“Estados Unidus sente orgullu atu fornese fundu foun millaun $4 ba Timor-Leste liuhosi USAID hodi ajuda hasoru situasaun krize bo’ot liu ba seguransa ai-han iha ita nia tempu ida agora”, hatete Diretór Jeral USAID Gillian Caldwell.
Nia revela katak USAID dezde 2000, fornese ona millaun $323-resin ba asisténsia Timor-Leste hodi apoia dezenvolvimentu inkluzivu no pasífika, ne’ebé lori ba Timor-Leste ida ne’ebé prósperu, saudável no auto-konfiansa.
Aleinde ne’e FAO mós loke ninia eskritóriu reprezentasaun iha Timor-Leste iha 2012, tuir pedidu husi Prezidente Ramos Horta, foka liu ba hadi’a seguransa ai-han, nutrisaun no agrikultura sustentável, oportunidade ekonómiku no servisu ne’ebé dignu ba ema hotu no jestaun sustentável ba rekursu naturál sira no rejiliénsia ba mudansa klimátika.
Iha okaziaun ne’e, enkaregadu Embaxadór Estadus Unidus iha Timor – Leste Thomas E. Daley, hateten EUA estabelese ona relasaun diplomátika ho Timor-Leste iha 2002, bainhira Timor-Leste restaura ninia independénsia.
“Iha tinan 20 ne’e nia-laran, Estadus Unidus ho Timor-Leste orgullu ho relasaun bilaterál exelente ne’ebe bazea ba interese no valór komun sira ne’ebé fahe ba malu. Estadus Unidus iha kompromisuu atu haforsa no haklean liután parseria ne’e”, dehan enkaregadu ne’e.
Nia rekorda, maske Timor-Leste hametin ona ninia instituisaun demokrátiku sira dezde independénsia, nasaun ne’e kontinua enfrenta dezafiu atu harii ekonomia ida ne’ebé buras no diversifikadu, ho impaktu hirak ne’ebé mosu tanba pandemia Covid-19, anin no udan boot Seroja iha tinan 2021, no funu iha Ukránia, Timor-Leste hasoru dezafiu sira atu mantein objetivu ba ai-han ne’ebé seguru no dezenvolve ekonomia.
“Dezde 2002, asisténsia EUA nian ba Timor-Leste foka liu ba governasaun di’ak, saúde, turizmu, setór privadu, kresimentu ekonómiku, asisténsia umanitária, koneksaun dijitál no programa agrikultura sira”, hatutan nia.
Nia refere agrikultura mak setór ekonómiku xave ida iha Timor-Leste, fornese 70% ba empregu no kontribui ba 17% husi produtu Internu Bruto-PIB naun-petróleu ne’ebé reprezenta besik 60% husi esportasaun naun-petrolíferu, maske agrikultura potensiál iha Timor-Leste, maibé nasaun nia importasaun liu 40% ba nesesidade báziku sira no tenke muda.
Projetu ne’e sai hanesan testemuñu ba Governu Estadus Unidus nia parseria ho povu Timor-Leste iha momentu inserteza ne’e ho perturbasaun husi kadela abastesimentu nian, folin ai-han ne’ebé sa’e maka’as iha mundu, no nivel ma-nutrisaun ne’ebé boot iha nasaun ne’e.
“Ita kompromete ona atu apoia setór agrikultura no objetivu Timor-Leste nian kona-ba seguransa ai-han no hadi’a reziliensia ba krize”, hakotu nia.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór : Zezito Silva

