RAEOA sei persiza tán guarda floresta hodi reforsa kontrolu iha área protejida

OÉ-CUSSE 23 fevereiru 2023 (TATOLI) – Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) liuhosi Sekretariu Rejionál ba Asuntu Agrikultura, planeia ona atu rekruta tán tékniku guarta floresta hodi reforsa kontrolu bainhira finaliza definisaun baliza iha área protejida sira iha Oé-Cusse.
Sekretáriu Rejionál ba Asuntu Agríkultura, José Eta, hatete, protesaun ba flora ho fauna iha Timor-Leste, liuliu iha Oé-Cusse, dekretu-lei nú.5/2016 kona-bá sistema nasionál área protejida, Oé-Cusse mós envolve, kuaze ninia área protejida ne’e hamutuk ektare 35.700, iha fatin neen iha sub-rejiaun Pante Makasar no Nítibe.
Tuir nia, atu proteje área protejida ho di’ak Autoridade RAEOA halo ona estakamentu guarda floresta komunitáriu, sira-nia servisu espesífiku liu tau matan ba área protejida sira atu kuidadu rekursu naturál hotu-hotu ne’ebé maka iha área floresta nia laran.
Tán ne’e maka iha 2021, Autoridade RAEOA liuhosi Sekretáriu Rejionál Agrikultura, rekruta ona guarda floresta na’in-20, koloka ba iha área protejida Kutete, Usmetan, Oébatan, Maonleu, Manggal Citrana no Ek-Oni.
“Maibé ida-ne’e seidauk sufisiente tanba estandarizasaun (padraun) kada ektare 500 tenke iha guarda ida, maibé daudaun ne’e ita-nia na’in-20 koloka ba ektare 35,700 ne’e, ne’ebé seidauk sufisiente, entaun Oé-Cusse persiza to’o na’in-600 atubele asegura área protejida ne’ebé dekreta ona iha dekretu-lei sistema nasionál área protejida nian,” José Eta, ko’alia iha Oé-Cusse, kinta ne’e.
Dirijente Agrikultura Oé-Cusse ne’e afirma, planu autoridade ajenda ona ba tinan 2024 sei rekruta tán guarda floresta, bainhira finaliza ona definisaun baliza área protejida sira.
“Tinan kotuk to’o tinan ne’e, ita seidauk rekruta, ita sei fokuliu finaliza lai definisaun baliza, planu ba tinan oin, rekruta mai koloka de’it iha área ne’ebé klaru ona, tanba esperiénsia tinan kotuk, ita koloka ema ba, depois ho komunidade sira enfenta problema, tanba bandu ema maibé baliza seidauk klaru, entaun iha foku liu ba baliza bainhira finaliza ita hahú rekruta,” nia katak.
“Entaun hahú iha 2021 to’o 2022, ita survei mapeamentu halo sosializasaun iha suku, depois hamutuk ho líder komunitáriu ho lia-na’in sira la’o haleu área protejida sira atu define ninia baliza, nune’e bele bandu komunidade labele halo atividade agrikultura tanba ne’e tama iha área protejida, Governu bandu,” nia afirma.
Nune’e, iha tinan 2022 Autoridade liuhosi Diresaun Agrikultura, hahú monta estaka iha área sira-ne’ebé maka identifikadu ona ba baliza iha área protejida sira hotu.
“Planu ba tinan ne’e, ita mós husu hosi parseriu UNDP, atu rekrura konsultan ida atu tulun Autoridade hodi bele halo zona jestaun área protejida, ezemplu, iha área protejida ida maibé ema hela iha laran, iha bee-lulik, fatuk lulik, entaun presiza peritu ida atu halo zonamentu, katak, iha área ne’e atividade agrikultura mós iha maibé la muda fatin ne’e, nune’e iha futuru bele hamosu fali lei ida kona-bá área jestaun protejida,” nia katak.
Nia hatutan, liuhosi tulun ne’e bele define klaru ona, bazea dekretu-lei sistema nasionál área protejida nian, nune’e faze tuir halo inventarizasaun, atu identifika saida maka iha área protejida nia laran
“Sé ai karik, ai saida sei ai-kameli ka, sé animál, animál saida, nune’e bele konserva ita-nia rikusoin ne’ebé eziste iha área protejida, ne’e maibé agora ita foin to’o definisaun baliza ba área protejida sira,” nia tenik.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins

