Eis Dekanu FMCS keixa Reitór UNTL ba MESSK

DILI, 27 fevereiru 2023 (TATOLI)–Eis Dekanu Fakuldade Medisina Siénsia Saúde (FMCS), Jose Deonisio Ximenes, hato’o ona keixa ba Ministru Ensinu Superior Siénsia no Kultura (MESSK) hasoru Reitór Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL) tanba konsidera eleisaun ba dekanu FMCS ne’e mosu irregularidade.

Nia hateten, keixa ne’ebé nia hato’o ona ba Ministru Ensinu Superiór Siénsia no Kultura iha loron 20 fevereiru 2023 liu-ba ne’e hanesan rekursu ida, maibé keixa nia hato’o ne’e mak laiha resposta ida parese dalan tuir mai nia sei kontinua lori ba Ministériu Públiku.

“Ha’u hanoin buat ida ita ko’alia ne’e mós tenke tuir ninia dalan justisa. Ne’ebé ha’u hato’o ona keixa ne’e ba uluk Ministru Ensinu Superiór Siénsia no Kultura kuandu keixa ne’e laiha resposta ruma hosi Ministru mak ha’u sei lori ba Ministériu Públiku,” nia dehan ba Agência Tatoli iha kampus UNTL Fakuldade Medisina Siénsia Saúde, segunda ne’e.

Hanesan ema akadémiku ida sempre hatene regra, tanba ne’e molok atu hakat ba dalan seluk tenke informa uluk ba superiór sira atu bele intende no oinsá atu ajuda buka solusaun ruma ba kazu ne’e, maibé kuandu asuntu ida-ne’e mak laiha solusaun ona mak foin la’o tuir dalan justisa hodi lori ba Ministériu Públiku.

Tuir nia, asuntu internál ne’e kompeténsia Ministru nian atu ko’alia netik buat ruma depois mak hanesan ema ne’ebé sente la kontente ho desizaun ruma ne’ebé ministru hato’o ne’e bele kontinua lori prosesu ne’e ba oin.

“Dalan mak ida-ne’e, ita-nia país mós demokrátiku ida ha’u hanoin buat ida lia-loos ne’e ita tenke hetan,” nia dehan.

Entretantu, antes ne’e dekanu Fakuldade Medisina Siénsia no Saúde ameasa ona atu lori Reitór UNTL ba dalan justisa ne’e tanba Reitór UNTL konsidera ninia reeleitu ba FMCS ne’e la prenxe rekizitu tanba hetan protesta hosi kandidatu ne’ebé elimina Carlos Tilman katak nia la’ós doutoramentu tanba saida mak bele kompete fali ba dekanu FMCS.

Dekanu ne’e mós ameasa lori reitór ne’e ba Ministériu Públiku (MP) tanba reitór ne’e uza ona ninia kompeténsia hodi hasai despaixu nomeasaun ida hodi deside fali dosente Lidia Gomes mak asume fali kargu nu’udar dekana interina iha fakuldade medisina siénsia Saúde durante fulan neen (6), desizaun ne’e realiza ona iha loron 09 fevereiru 2023.

Haree ba aktu ne’ebé reitór halo ne’e, dekanu eleitu konsidera reitór viola tiha ona estatutu UNTL nian, tanba ema ida atu hetan nomeasaun hosi asume kna’ar iha Fakuldade ida tenke liu hosi eleisaun maibé asaun ne’ebé reitór UINTL halo hodi nomea fali dekana interinu ne’e bazea ba saida no regra ida-ne’ebé mak fó kompeténsia ba nia hodi halo ida-ne’e.

Hanesan dekanu eleitu hakarak husu ba reitór atu esplika sala ne’e iha ne’ebé mak reitór lakohi halo nomeasaun ba nia, maibé reitór kontinua hateten katak problema ne’e iha artigu 12 númeru 4 hateten katak ema-ne’ebé atu kandidata-an ba dekanu tenke doutoramentu labele mestradu

Maibé, nia dehan, bazea ba komunikadu interna UNTL nian fó dalan ba nia nu’udar mestradu atu asume pasta nu’udar dekanu tanba realidade durante tinan haat nia laran nia asume pasta nu’udar dekanu to’o mandatu hotu iha horisehik reitór la kestiona.

Bainhira ema hotu iha UNTL ne’e mak la gosta ninia lideransa karik sira la ezije nia atu kandidata ba segundu period, maibé ema hotu fó tiha konfiansa ba nia re-eleitu tiha iha eleisaun ne’ebé hala’o iha loron 12 janeiru 2023 depois mak reitór kestiona fali ne’e, hanesan dekanu eleitu hakarak dehan Reitór João halo ona abuzu de podér.

Reitór UNTL simu ona informasaun  

Reitór Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL), João Soares Martins, simu ona informasaun katak dekanu Fakuldade Medisina Siénsia de Saúde (FMCS) haruka ona hodi husu lia-loos tuir dalan justisa kona-ba lejitimidade iha prosesu eleisaun fakuldade nian.

“Ha’u rona ita-nia eis dekanu ne’e haruka ona karta ba Ministériu Ensinu Superior ba Parlamentu Nasionál, Presidente Repúblika nomós ba Ministériu Públiku atu husu lia-loos kona-ba ninia eleisaun ba dekanu fakuldade ne’ebé la hetan lejitimidade ne’e,” João Martins hateten.

Reitór João dehan informasaun ne’ebé nia simu ne’e hosi fonte ne’ebé bele fiar, maibé nia hein de’it kualker tempu parte sira-ne’e presiza ninia prezensa atu presta deklarasaun ruma nia sei esplika tuir estatutu Universidade Nacional Timor Lorosa’e nian ne’ebé hakerek ona iha lei ka artigu sira.

Tanba, nia dehan, asaun ne’ebé eis dekanu fakuldade Medisina Siénsia Saúde halo daudaun ne’e ninia direitu ema tanba konstituisaun RDTL fó liberdade ba ninia sidadaun hotu-hotu ne’ebé sente la kontente ho desizaun ruma bele hato’o ninia asaun ruma tuir dalan legál.

“Ha’u respeita tebes tanba ne’e direitu ema-nian ne’ebé depois kuandu eis dekanu FMCS ne’e la kontente no ameasa atu lori ha’u tuir dalan justisa no ohin ha’u simu ona informasaun katak nia haruka ona karta ba instituisaun no órgaun kompetente sira-ne’e, ha’u prontu liután,” nia dehan.

Enkuantu kauza ne’e rasik hamosu dezentendimentu hosi eis dekanu FMCS ne’e tanba ninia reeleitu ba dekanu FMCS durante tinan haat ne’e, nia konsidera irregularidade tuir estatutu UNTL nian ne’ebé hakerek iha artigu 12 númeru 4 no artigu 28, tanba kandidatu na’in-rua ne’ebé kompete iha eleisaun ba dekanu Fakuldade FMCS UNTL nian ne’e la prienxe rekizitu.

Hafoin antes loron tolu atu hahú eleisaun, komisaun organizadora elimina tiha kandidatu ida tanba razaun la prenxe kritériu ka rekizitu, ho nune’e kandidatu ida de’it mak avansa, tanba ne’e kandidatu ne’ebé komisaun elimina ne’e la kontente hodi halo protesta ka keixa.

Reitór João esplika, depois simu tiha keixa hosi kandidatu ne’e halo keixa ne’e nia informa ba asesór legál sira hodi halo kedan analiza no konsege haree hetan iha i-regularidade tanba kandidatu na’in rua ne’e la kumpre hotu rekizitu kona ba kritériu atu kandidatu an ba dekanu fakuldade FMCS ne’e haree hosi artigu 12 númeru 4 no artigu 28.

Hosi artigu 12 grau A hateten, kandidatu ida atu kandidata-an ba dekanu fakuldade tenke iha grau akadémiku ne’e doutoramentu. \

Depois hosi artigu 28 hateten, kuandu iha fakuldade ida mak doutoramentu liu ona na’in-lima entaun laiha dalan ba mestradu ida atu konkorre ka kompete tanba ne’e estatutu UNTL nian hateten ona.

Maibé ida-ne’e mak akontese iha kandidatu na’in-rua ne’e, kandidatu ida seluk hetan eliminasaun hosi komisaun organizadora ne’e ninia grau akadémiku doutoramentu maibé problema ida mak nia nunka asume kargu ida iha Fakuldade nia laran durante tinan rua.

Agora kandidatu ida seluk komisaun fó liu tanba nia eis dekanu fakuldade FMCS durante tinan haat, maibé ninia grau akadémiku mestradu, maibé nia la prenxe kritériu iha artigu 12 pontu 4A ne’e.

Tanba ne’e, nia haruka karta hodi husu reinisia prosesu eleisaun ne’e tanba sira na’in-rua la prenxe hotu rekizitu no karta ne’ebé reitór haruka ba komisaun hosi husu reinisia eleisaun ne’e loron tolu antes hahú eleisaun.

Entretantu, dekanu ne’ebé konsidera nia-an eleitu iha eleisaun ne’e la kontente tanba durante ne’e nia ho grau akadémiku mestradu maibé bele lidera hela Fakuldade iha tinan haat nia laran, tanba sá mak agora labele fali, maibé agora presiza atu kumpre lei ne’ebé hakerek ona iha estatutu UNTL nian laran.

La hakfodak ba keixa

Ba asuntu ida-ne’e, nia sente la hakfodak ho ameasa hosi eis Dekanu Jose Deonisio Ximenes ne’ebé atu lori nia ba dalan justisa tanba reitór ne’e konsidera dekanu Fakuldade Medisina no Siénsia de Saúde-Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (FMCS-UNTL) ninia eleitu ne’e mosu irregularidade.

“Ha’u hanoin laiha problema kuandu eis dekanu José Ximenes deklara ona atu lori Reitór UNTL ba dalan justisa ne’e ninia diretu, tanba ne’e demokrasia liberdade ba ema hotu ne’ebé la kontente ho desizaun ida. Dalan nakloke atu bele liu ba justisa,” João Martins hateten.

Nia parte prontu ba hatán tuir dalan justisa iha mementu saida de’it, tanba desizaun ne’ebé nia foti ne’e la’o tuir regra ka lei sira-ne’ebé mak hakerek hela iha estatutu UNTL nian.

Tanba, tuir nia, nia la inventa sasán no buat ne’ebé la loos labele obriga ema seluk atu simu de’it ne’e labele akontese iha UNTL nia laran.

“Ha’u hakarak dehan eis dekanu FMCS labele lori sasán ne’ebé la loos atu mai obriga fali Reitór atu simu de’it buat sira-ne’ebé la loos ne’e,” nia dehan.

Tuir nia, iha tinan ida-ne’e fakuldade tolu mak halo eleisaun hodi hili fila-fali sira-nia dekanu foun mak Fakuldade Edukasaun Arte no Umanidade, Fakuldade Ekonomia no Fakuldade Siénsia Sosiál maibé Fakuldade FEAH konsege la’o ho di’ak no oras ne’e simu ona pose, agora hela fakuldade rua mak sei iha problema maibé fiar katak buat hotu sei la’o di’ak.

Jornalista : Tomé Amado

Editór       : Cancio Ximenes