Kada tinan manu-fuik liu 100 halo imigrasaun mai Timor-Leste
DILI, 27 fevereiru 2023 (TATOLI)—Diretór Organizasaun Naun Governamentál (NGO) Konservasaun Flora no Fauna (KFF), Alito Rosa, hateten, kada tinan iha manu-fuik liu 100 mak halo imigrasaun mai Timor-Leste. Dadus ne’e KFF hetan bazeia ba sensus ba manu-fuik sira iha teritoriu Timor laran tomak.
Nia dehan, manu sira ne’ebé halo imigrasaun mai Timor-Leste ne’e, sira-nia parte hahu halo sensus hosi tinan 2017. Manu-fuik sira ne’e mai hosi nasaun Sibéria, Rúsia, Xina, Austrália no seluk tan.
“Manu sira ne’e mai tanba iha sira-nia fatin ne’e, jelu tun taka tomak sira-nia abitat no buka hahan ladi’ak entaun sira tenke halo imigrasaun ba nasaun sira seluk inklui Timor-Leste. Tuir sensus ne’ebé ami halo manu-fuik sira ne’ebé mai ne’e kada tinan liu 100,” Alito Rosa dehan ba Agência Tatoli, iha Letefoho Specialty Coffee Roaster, tasi-ibun, Dili, segunda ne’e.
Manu-fuik sira ne’ebé halo imigrasaun mai Timor-Leste ne’e, liuliu manu-fuik sira ne’ebe depende de’it ba bee. Ezemplu hanesan liu hosi tasi ka lagoa, ne’ebe KFF identifika iha espésie 52, mak hanesan, manu Ibis, Gajahan Timur, no Gajahan Pengala.
“Sira-nia distánsia imigrasaun ne’e dook to’o 5.000 kilómetru hodi mai buka hahan iha Timór inklui nasaun sira seluk. Sira mai buka hahan iha ne’e, to’o tempu sira filafali ba sira-nia fatin,” nia dehan.
Diretór KFF ne’e dehan, manu imigrante sira ne’e mai Timor-Leste buka hahán ne’e hahú janeiru to’o maiu no kontinua fali iha juñu to’o jullu. Sira ne’e fila-fali ba sira-nia fatin, kada tinan sempre halo hanesan ne’e.
“Manu sira ne’e mai Timór sira-nia fatin mak hanesan Lagoa Tasi-Tolu, Iralalaro Lautém, Bee Malae Bobonaro no seluk tan,” Alito hateten.
Nia afirma, durante manu sira ne’e mai la hetan ameasadu hosi komunidade. Maibé sira-nia abitat mak ameasadu. Ezemplu Lagoa Tasi-Tolu ne’ebe ema hahú hela besik iha lagoa no soe lixu barak. Ida ne’e fó impaktu ba sira tanba buka hahán komesa menús no sira sei la mai tan fatin sira hanesan ne’e.
“Tasi-Tolu ne’e, fatin ne’ebé protejidu loloos komunidade tenke hela dook hosi fatin refere. Nune’e biban ba ita-nia rikusoin sira hanesan animál tasi no rai-maran bele moris livre. Tanba komunidade hela la kuidadu ambiente inklui prodús lixu barak,” nia hateten.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Armandina Moniz
