SEA sei distribui fugaun poupa enerjia ba uma-kain sira iha territóriu-laran

DILI, 15 marsu 2023 (TATOLI)—Sekretáriu Estadu Ambiente (SEA), Demétrio do Amaral de Carvalho, hateten tinan ne’e sira sei distribui fugaun poupa enerjia hodi uza ba tein ba uma-kain sira iha teritóriu Timor laran ne’ebé identifika ona.
Membru Governu ne’e dehan, atividade distribuisaun fugaun poupa enerjia ne’e, nu’udar atividade importante loos ba ekonómia azul ne’ebé SEA halo ona kooperasaun ho entidade lima ba programa deskarbonizasaun atu distribui fugaun poupa enerjia ba komunidade sira.
“Sé la failla prosesu transportasaun mai Timor-Leste iha inísiu abril tinan ne’e. Ita sei simu fugaun poupa enerjia hamutuk 2.000. Fugaun sira ne’e atu hahú fahe ba populasaun sira ne’ebé ita identifika ona iha territóriu laran. Ida ne’e atividade hodi kontribui ba ekonómia azul, ne’ebé ita muda prespetiva konvensional ne’e ba fali prespetiva ida ne’ebé inovativu,” Demétrio do Amaral de Carvalho dehan ba Agência Tatoli, kuarta ne’e.
Nia dehan, fugaun poupa enerjia ne’e kontribui mós ba ekonómia azul ne’ebé Timor-Leste hakarak atinje. Nia vantajen seluk mak menus emisaun iha uma laran liuliu inan sira tein la sofre ona moras pulmaun tanba fugaun ne’e rasik efetivu liu tein ho mós, la gasta tempu barak iha dapur laran no mellora ema-nia produtividade.
Nia dehan, distribuisaun fugaun poupa enerjia ne’e sira halo ona nota entendimentu ho entidade lima mak hanesan kompañia QSgues ne’e hosi Amérika sei distribui 500.000 fornu ekonómia enerjia (tungku hemat energi, sigla Indonezia ).
Tuir fali, kompañia Synergia sei distribui fugaun poupa enerjia besik 5.000, no kompañia Emissions asset management security mos sei distribui 250.000.
“Ita distribui fugaun refere tanba hatene iha Timor-Leste komunidade liuliu uma-kain ne’ebé depende ba uza ai sunu ne’e 98% hosi uma-kain 320.000 resin. Hosi númeru ne’e, uma-kain kada ema ida uza ai-sunu 0,7 kilograma. Ita konta ba sé na’in sanolu (10) iha uma-kain ida uza hotu ai-sunu entaun bele uza to’o kilograma hitu. Ai-sunu ida ne’e nia impaktu ba ema-nia saúde tanba ai-nia suar,” nia hateten.
Nune’e situasaun sira ne’e, lahalo mudansa no kada tinan ema kontribui nafatin ba tesi ai-sunu.
“Ita halo modifikasaun no inovasaun mak fornu ekonómia enerjia ne’e. Ha’u koko iha uma ona ita bele redús presiza ai sunu 60%, nune’e ita distribui fornu ekonómia enerjia, ba uma-kain sira iha Timor laran tomak hotuhotu uza ida ne’e, ita sei redús ai-sunu ne’e ba to’o 60%. Ida ne’e sei hadi’a ambiente,” nia dehan.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Armandina Moniz

