OÉ-CUSSE 22 marsu 2023 (TATOLI) – Agrikultór sira iha suku Cunha no Lalisuk, sub-rejiaun Pante Makasar Rejiaun, Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), hahú halai natár ba époka tinan 2023 nian.
Graciana Angelina Soares, nu’udar natar na’in iha natar Petun, suku Cunha, informa, hahú halai natár no sei kolleta iha agostu to’o setembru, tanba agora daudaun ne’e bee sufisiente tanba uza barrajen mota Tono.
Tuir nia, iha tinan hirak kotuk, natar sira-ne’e hahú hosi fulan-maiu maibé tinan ne’e muda fali ba fulan-marsu, tanba nu’udar agrikultór persiza halo manajementu fahe bee hosi barajén Mota tono atu fornese ba agrikultór hotu-hotu.
“Bainhira ita kolleta tiha atu kontinua tán halai dalarua, bele, maibé depende hosi volume bee, sekuandu sufisiénte sei kontinua halai dalarua iha tinan ida nia laran,” nia katak.
Agrikultór Leopoldo da Crus Pui, hatete, hare membramo ne’e, nia tempu durante fulan tolu tama ba fulan haat bele ko’a ona.
“Maibé ami difikuldade maka ai-moruk, tanba Governu mós la apoia ami, durante ne’e hosi agrikultura mai maibé tau matan liu-liu ba bee nian kona-bá ai-moruk laiha, no mós atu hanorin ami atu kuda ho tékniku forma hare mós laiha, agora ami kuda ho sistema tradisionál de’it,” nia katak.
Iha sorin seluk, Cristovão Teixeira, argumenta, kada tinan natar Petun problema kona-bá bee, hanesan tinan kotuk hetan apoia hosi lidér karismatiku Xanana Gusmão, tan ne’e iha tinan hahú halai sedu hodi sustenta to’o tempu kolleta.
“Ami garante bee sei to’o, ita kompara ho tinan kotuk ami halai fali iha fulan maiu, maibé tinan ne’e ami hahú fali ho marsu, tanba haree tuir volume bee iha barrajen,” nia katak.
Diretór Rejionál Agrikultura, Cirilio dos Remedios Baba, klarifika, durante ne’e tékniku estensionista sira fasilita formasaun ba to’os no natar na’in-sira liuhosi grupu agrikultór, oinsá prodús rasik pestisida an-orgániku, uza materiál lokál ne’ebé prepara hosi komunidade.
Tanba Autoridade liuhosi Diresaun Agrikultura esforsa atu prodús produtu ne’ebé orgániku, intermu ortikultura, produsaun alimentár tenta atu uza imput orgániku liuliu pestisida no adubu.
“Sistema legowo ne’e atu hasa’e produsaun, maibé depende fali ba agrikultór balun lakohi realiza no balun hakarak, tanba estensionista destaka iha suku idak-idak atu servisu hamutuk ho komunidade, entaun sira-ne’ebé interese uza tékniku sira fasilita, maibé balun lakohi, hakarak uza sitema tradisionál,” nia katak.
Jornalista : Abílio Elo Nini
Editór : Evaristo Soares Martins




