Top

OMS : Seguransa ai-han nu’udar fenómenu komplesu ba ema hotu

Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha Timor-Leste, Arvind Mathur. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 12 juñu 2023 (TATOLI) – Organizasaun Mundiál Saúde iha Timor-Leste, Arvind Mathur, dehan seguransa ai-han nu’udar fenómenu komplesu no multidimensionál ne’ebé define hanesan Estadu ida bainhira ema hotu asesu iha fíziku, sosiál no ekonómiku ba ai-han sufisiente.

“Seguransa ai-han nu’udar fenómenu komplesu no multidimensionál ne’ebé define hanesan Estadu ida bainhira ema hotu-hotu asesu iha fíziku, sosiál no ekonómiku ba ai-han sufisiente, seguru no nutritivu ne’ebé responde ba sira-nia nesesidade dieta no preferénsia ai-han ba moris ativu no saudável komponente xave ida husi inseguransa ai-han mak falta asesu ba ai-han nutritivu ne’ebé sufisiente, ne’ebé nu’udar fatór risku potensiál ba má nutrisaun iha labarik no adultu sira”, Arvind Mathur informa liuhosi komunikadu ne’ebé TATOLI asesu, ohin.

Nia dehan, revizaun iha livru sira ne’ebé hala’o husi Food and Agrikulture Organization of the United Nations (FAO) kona-ba ligasaun entre inseguransa ai-han no má nutrisaun esplora katak iha nasaun ho rendimentu médiu ne’ebé ki’ik, hetan korrelasaun pozitivu katak labarik iha uma kain ne’ebé enfrenta inseguransa ai-han iha risku ba stunting dúke labarik sira ne’ebé iha uma-kain ho seguransa ai-han.

OMS servisu hamutuk ho Estadu-membru sira no parseiru sira ho objetivu atu hapara má nutrisaun hotu-hotu to’o tinan 2030 nu’udar parte hosi objetivu sira dezenvolvimentu sustentável nian. Atinje objetivu ida-ne’e kontinua atu asegura asesu universál ba intervensaun nutrisaun ne’ebé efetivu no ba dieta saudável hosi sistema ai-han sustentável no rejiliente sira. Atu alkansa ida-ne’e Governu Timor-Leste tenke investe iha sistema ai-han ho forma ne’ebé hanesan no sustentável Governu atu aumenta alokasaun orsamentál ba setór agrikultura no akompaña ho polítika sira ne’ebé promove mudansa iha hahalok konsumidor sira-nian.

“Evidénsia hatudu ona katak re-purve rekursu sira hodi apoia produtór no konsumidór sira no insentiva produsaun, fornesimentu no konsumu ai-han nutritivu, sei halo dieta saudável baratu no gastu menus ba ema hotu asaun multisetorál mós presiza no tenke integra asuntu saúde, ambienta, transporte no polítika sobre utilizasaun enerjia konbustível”, nia esplika.

Koordenasaun multisetór entre parseiru hotu-hotu tenke asegura iha nível sub-nasionál, nasionál, rejionál no globál atu optimiza intervensaun setoriál ne’ebé eziste no masimiza prestasaun servisu sira ne’ebé responde ba kauza bázika no imediata ba subnutrisaun no gastu.

Governu Timor-Leste hatudu kompormetidu ho intervensaun liuhusi implementasaun planu asaun nasionál konsolidadu seguransa ai-han no nutrisaun 2020-2025.

“Ami hein katak kompromísu polítiku ne’e sei fó rezultadu di’ak no to’o tinan 2030 sei hapara forma hotu-hotu husi má nutrisaun”, nia  afirma.

Governu mak responsável atu proteje sira-nia ema nia saúde no interese nu’udar konsumidór ba hahán ne’ebé komersiadu ho públiku. Ida ne’e bele atinje liuhosi implementasaun sistema kontrolu ai-han ida-ne’ebé efisiente no transparente ne’ebé konsidera aspetu hotu-hotu husi korrente ai-han nian, husi to’os ba uma, inklui produsaun ai-han animál nian, produsaun primária, prosesamentu ai-han, armazenamentu, transporte no fa’an retallu.

Governu iha papél xave atu iha dezenvolve polítika no lei sira ne’ebé estabelese padraun mínimu ba ai-han seguru ka merkadoria ne’ebé empreza ai-han sira tenke kumpre. Governu presiza asegura katak negósius ai-han sira kumpre rekizitus hirak-ne’e – liuhusi formasaun, inspesaun no implementasaun.

Liuhosi implementasaun programa nasionál ba vijilánsia ai-han no monitorizasaun, Governu bele asegura katak kontrolu ne’ebé iha ona sufisiente atu mantein fornesimentu ai-han ne’ebé seguru atu asegura katak konsumidór sira-nia saúde no interese hetan protesaun ne’ebé loos, Governu sira presiza asegura katak konsumidor sira simu informasaun ne’ebé lalais, fatuál no ekilibradu kona-ba asuntu ai-han seguru.

Tuir dadus peskiza ai-han no nutrisaun nian maizumenus 47.1% husi labarik sira ne’ebé seidauk to’o tinan lima hetan stunted no 8.1% hetan má nutrisaun grave.

Má nutrisaun ba labarik sei sai hanesan problema saúde ida-ne’ebé sériu liu iha Timor-Leste. Tuir UNICEF nia enkuadramentu konseituál inseguransa ai-han uma-kain nian, kuidadu ba labarik ne’ebé la adekuadu no ambiente uma-kain ne’ebé la saudável no falta servisu saúde nian mak sai hanesan kauza fundamentál ba labarik sira ne’ebé hetan desnutrisaun.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór : Zezito Silva

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!