iklan

NASIONÁL, HEADLINE

Alin Laek: Konsulta Populár mak oportunidade ba manán funu

Alin Laek: Konsulta Populár mak oportunidade ba manán funu

Veteranu Custódio Belo ‘Alin Laek’ Imajen Tatoli/António Daciparu.

DILI, 29 agostu 2023 (TATOLI) – Loron 30 agostu 1999 mak data ne’ebé marka realizasaun referendu populár, iha ne’ebé timoroan dezloka bá sentru votasaun atu eskolla destinu nasaun nian no ne’ebé dita vitória independénsia Timor-Leste nian katak hakarak haketak-an husi Indonézia.

Tanba maioria vota a favór hodi hili korre-an iha momentu ne’e. Loron haat depois, iha 04 setembru 1999, Komisaun Eleitorál Independente Nasaun Unida (ONU, sigla portugés) anunsia resultadu no emite nia paresér.

Sekretáriu-Jerál ONU, Kofi Annan, deklara rezultadu Konsulta Populár ba Konsellu Seguransa – 94.388 (21,5%) vota a favór ba proposta autonomia aprezenta husi Indonézia no 344.580 (78,5%) rejeita.

Nune’e, veteranu Custódio Belo ‘Alin Laek’ konsidera katak Konsulta Populár fó oportunidade ba timoroan sira atu hili sira-nian destinu rasik ne’ebé ikus manán funu.

“Loron 30 agostu tenke konsidera nu’udar data ida importante, tanba loron ida ne’e mak responde timoroan hotu nia terus, susar, raan-fakar no mate hodi alkansa objetivu ida ba ukun rasik-an ne’e”, veteranu ne’e afirma ba Tatoli.

Ba Alin Laek, atu valoriza loron ne’e mak nia husu líder sira atu buka malu ona hanesan uluk ne’ebé sai ema ida de’it hodi lori rai ne’e ba ukun rasik-an no agora buka hamutuk hodi liberta povu husi ki’ak.

Nia dehan papél veteranu nian iha ukun rasik-an ne’e mak halo esforsu hodi lori líder sira unidu iha hanoin ida atu dezenvolve nasaun ba futuru ida di’ak liu, salienta mós katak Estadu konsege halo ona buat barak ba nia povu maske balun seidauk goza ho didi’ak independénsia.

Ba veteranu sira, Alin Laek observa katak balun goza ona sira-nian direitu hanesan pensaun vitalísia, bolsa estudu ba sira-nian oan no konstrui uma ba sira. Nia admite katak ne’e asaun ida di’ak no tenke louva ida ne’e, tanba Estadu tau-matan ona ba kombatente no nia oan sira.

La’ós tulun ba veteranu sira de’it, maibé Alin Laek mós haree katak povu sira presiza sente independénsia ida ne’e mak Estadu tenke hakonu nesesidade sira ne’ebé sei falta mak dada bee-moos, konstrui tan eskola, postu saúde no seluk tan.

Hanoin ida ne’e tanba luta ba ukun rasik-an ne’e aleinde FALINTIL sira terus iha ai-laran, povu sira iha vila mós simu konsekuénsia husi torturasaun militár indonéziu sira bainhira hatene katak populasaun sira fó apoiu ba FALINTIL sira. “Ema sira hanesan ne’e maka merese atu hetan atensaun husi Estadu, maibé to’o oras ne’e iha balun ne’ebé uluk la fó kontribuisaun ba luta goza hela sira-nian moris di’ak no balun fó kontribuisaun uitoan de’it, sira ne’e maka ohin loron goza liu ukun rasik-an ne’e”, lamenta.

Tanba ne’e, hafoin tinan 24 Konsulta Populár nia sujere ba Estadu atu iha tinan oin tenke tau atensaun ba ema sira ne’e atubele goza mós ukun rasik-an. Ba sira ne’ebé mate ona nia husu atu identifika hodi apoia buat ruma ba nia oan sira, liuliu fó oportunidade ba sira atu estuda no iha futuru bele kontribui ba dezenvolvimentu país ida ne’e.

Iha ámbitu Loron Konsulta Populár, veteranu Alin Laek mós husu ba jerasaun foun sira ne’ebé envolve iha organizasaun arte marsiál no rituál sira tenke hakribit violénsia hodi hametin unidade entre timoroan atu prepara-an ba dezenvolvimentu nasaun ida ne’e nian.

Konsulta Populár hanesan loron espesiál ba timoroan hotu tantu jerasaun antigu no foun sira ne’ebé la sente luta ba ukun rasik-an ne’e hotu ninia loron. Tanba ne’e, tenke hatudu ida-idak ninia sentidu perténsia nu’udar timoroan iha knua ida de’it atu fó liman ba malu sai ema ida de’it hodi moris hamutuk iha nasaun atu lori rai ne’e ba moris di’ak.

“Ba sira ne’ebé moris ikus ne’e, ha’u husu hakmatek ba hodi goza imi-nian futuru ne’ebé sei naruk. Tanba luta naruk ida ne’ebé imi-nian avó sira halo iha pasadu atu prepara kondisaun ba imi”.

Nia hatete jerasaun foun sira tenke tau iha konsiderasaun katak arte marsiál ne’e hanesan desportu ida ne’ebé atu asegura ema nia fíziku. Tanba ne’e labele uza hodi sai fali instrumentu hodi oho malu, baku malu no fahe malu.

“Tanba laiha ona tempu ba imi atu terus no laiha ona tempu ba imi atu mate. Imi-nian tempu agora estuda maka’as hodi prepara-an atu sai ema importante ida iha nasaun ne’e hodi kontinua dezenvolve país ida ne’e”, dehan.

Iha sorin seluk, estudante husi Universidade de Dili (UNDIL) Paulino Gamboa hatete katak apoia ne’ebé maka Governu fó ona ba veteranu sira ne’e konsidera programa ida di’ak tebes tanba Estadu hanoin ona hodi tulun nia emar sira ne’ebé antes ne’e moris susar. Maibé iha parte seluk Timor-Leste sei enfrenta hela problema sosiál ne’ebé maka impede hela prosesu dezenvolvimentu nasaun nian, liuliu infraestrutura bázika hanesan estrada, ponte no bee-moos ne’ebé sei falta no problema hamlaha, má nutrisaun ne’ebé tenke hakotu.

Haree ba kestaun ne’e, nia admite katak iha pasadu timoroan sira konsege lori ona rai ne’e ba ukun rasik-an no agora ne’e ezije nafatin hotu-hotu atu hamutuk dala-ida tan atu hakotu problema sosiál ne’ebé maka daudaun ne’e sai hela obstákulu ba rai ida ne’e.

Relasiona ho Konsulta Populár, Paulino Gamboa dehan ne’e nu’udar loron istóriku no nia husu ba joven sira atu haree ba tinan 24 iha 1999 ne’ebé timoroan sira ka’er pregu hodi determina ukun rasik-an.  “Iha momentu ida ne’e, joven barak mak hetan torturasaun no kastigu. Tanba ne’e, presiza refleta ida ne’e atu hadi’a situasaun sira ne’e hodi lori joven sira hamutuk atu fó hanoin ba sira katak moris iha ukun-an ne’e valór liu maka unidade, nune’e bele dezenvolve nasaun ne’e ba futuru ida di’ak liu”, realsa.

Jornalista: Tomé Amado

Editora: Maria Auxiliadora 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!