iklan

EKONOMIA, INTERNASIONÁL, DILI, HEADLINE

Xanana: Dezenvolvimentu Greater Sunrise sei kuidadu meiu ambiente

Xanana: Dezenvolvimentu Greater Sunrise sei kuidadu meiu ambiente

Primeiru- Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 28 setembru 2023 (TATOLI) – Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, dehan dezenvolvimentu Greater Sunrise kontinua la’o nafatin maibé sei kuidadu atu labele estraga meiu ambiente.

“Agora mundu hotu sofre ba mudansa klimátika, entaun ita mós sei dezenvolve Greater Sunrise, dezenvolvimentu kontinua la’o maibé ita sei kuidadu tebes atu labele estraga meiu ambiente iha tasi laran no rai maran”, Xanana dehan iha Palásiu Prezidensiál, kinta ne’e.

Lider karismátiku ne’e hatutan, mudansa klimátika akontese responsabilidade mundu tomak nian maibé iha diferente tanba nasaun balu la iha mina no gas, la iha buat ida maibé Timor-Leste ne’ebé iha mina no gas kontinua esplora nafatin maibé ho kuidadu.

Kona-ba dezenvolvimentu ba Greater Sunrise entre Timor-Leste no Austrália kontinua la’o nafatin to hetan nia finalidade iha tinan oin atu bele halo ona esplorasaun.

Antes ne’e, Governu liuhosi Timor Gas no Petróleu, Empreza Públika (TIMOR GAP E.P), ultrapasa ona dezafiu sira iha negosiasaun ba konseitu dezenvolvimentu Greater Sunrise.

Rekorda katak Governu Daualuk lideradu husi Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak liuhosi TIMOR GAP nia ekipa negosiasaun ba Greater Sunrise konsege ultrapasa dezafiu no obstákulu iha negosiasaun. Nune’e, konsórsiu Greater Sunrise ou Sunrise Joint Venture (SJV) ne’ebé kompostu husi TIMOR GAP, Woodside no Osaka Gas konkorda atu hili konsultór espesialista terseira parte ne’ebé kredivel atu hahú halo estudu evaluasaun ba opsaun konseitu dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise.

Dokumentu ne’e relata katak SJV sei determina konseitu dezenvolvimentu ba kampu mina no gás Greater Sunrese ho foku prinsipál ba dada kadoras no dezenvolve gás naturál likefeitu (LNG) mai Timor-Leste. Rezultadu estudu sei kompleta menus husi fulan neen nia laran.

Depois deskobrimentu komersiál kampu mina no gás GSR iha tinan 1974 iha tinan 20-resin kampu Greater Sunrises ne’ebé lokaliza iha área konjunta entre Tmor-Leste no Austrália laiha serteza ba opsaun atu dezenvolve kampu mina no gás Greater Sunrise tanba kestaun diferensa iha idea entre Timor-Leste no Australia nomos entre petroifera Woodside no konsórsiu Sunrise nian relasiona ho konseitu dezenvolvimentu kampu no fatin atu dada kadoras ba gás sunrise nian konklui.

Iha loron 06 marsu 2018, Timor-Leste ho Austrália asina tratadu istóriku ida hodi estabelese fronteira maríitima permanente, ne’ebé pasu ne’e marka era foun ba relasaun di’ak entre nasaun viziña ne’e.

Iha tratadu ne’e estabelese estrutura ida hodi dezenvolve hamutuk kampu gás Greater Sunrise ba benefisiu nasaun rua no tratadu ne’e reflete parseria ida entre nasaun rua ne’ebé liga ho jeografia inklui lasu istóriku no amizade ne’ebé kle’an.

Tratadu ne’e Komisaun Konsiliasaun estabelese tuir ONU nia konvensaun ba Lei Tasi nian (UNCLOS, sigla inglės) mak dinije espésie ida ba dahuluk.

Iha momentu ne’ebá, Austrália nian reprezenta hosi Ministra Negósiu Estranjeiru, Julie Bishop no Timor-Leste nian reprezenta hosi Ministru Estadu Prezidénsia kKonsellu Ministru Agio Pereira, mak asina tratadu.

Baze ba akordu 06 marsu itha sede ONU nian estabelese artigu 2 (propriedade kona-ba petróleu no partilla reseita) katak iha proporsaun 70% ba Tmor-Leste no 309% ba Austrália se kampu sira Greater Sunise sei dezenvolve liuhosi gazodutu ba Timor-Leste.

Maibé iha proporsaun 80% ba Tinmor-este no 20% ba Austrália, se kampu sira Greater Sunrise dezenvolve liu hosi gazodutu Australia.

Estadu Timor-Leste liuhosi Tmor-GAP hola parte konsórsiu Greater Sunrise ho partisipasaun maloria asaun 56, 56%, VMoodside (operadora) 33,449% no Osaka Gás 10%.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór : Zezito Silva

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!