DILI, 27 novembru (TATOLI)—Meza Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e, liuhosi reuniaun plenária anunsia admisaun Proposta-lei númeru 4/VI (1a)- Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 ba komisaun C trata Finansa Públika hodi fó apresiasaun inisiál inklui ba komisaun espesializada sira seluk fó relatóriu paresér setoriál.
Notísia Relebvante: Governu submete proposta OJE 2024 ba PN debate ho karáter urjénsia
“Anunsia admisaun proposta númeru 4/VI (1a)- Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba 2024,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária PN.
Iha reuniaun plenária ne’e, Deputadu sira aprova mós deliberasaun prosesu debate urjénsia ba proposta-lei OJE 2024 ho votu afavór 39, kontra 20 no abstensaun rua.
Prezidente Komisaun C, Deputada Cedelizia dos Santos, hateten proposta OJE 2024 ne’e submete mai iha PN iha 23 novembru depois iha 24 novembru Prezidente Parlamentu despasu mai Komisaun C, nune’e haree kona-ba pedidu urjénsia ne’e ohin komisaun aprova nia paresér ba debate pedidu urjénsia hodi kontinua submete mai meza diskute iha plenária.
“Tuir rejimentu PN artigu 97 katak pedidu urjénsia ne’e tenke hetan apresiasaun hosi komisaun C durante oras 24 nia laran. Ne’ebé ami simu iha sesta, entaun sábadu no domingu, ita la konta la halo serbisu, entaun segunda ami aprova ami-nia paresér no mós kalendáriu,” nia hateten.
Nia dehan, iha 28 novembru feriadu tanba ho komemorasaun loron proklamasaun indepedénsia unilateral nune’e 29 novembru hahú tama ona audiénsia públika komisaun sira-nia.
“No, tuir ami-nia estimasaun ne’e 20 dezembru ami halo aprovasaun paresér ba komisaun C nian no espera iha loron 21 dezembru bele submete ba Prezidente. Ita-nia kalendáriu ne’e mós hatudu katak audiénsia durante loron lima, diskusaun jeneralidade loron rua no espesialidade hala’o loron lima nia laran tuir rejimentu,” nia hateten.
Maibé, Deputadu bankada FRETILIN, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, preokupa ho pedidu urjénsia ne’e la konsta iha expozisaun motivu hosi proposta-lei OJE ne’e no la asina hosi Ministru Finansa ka Primeiru-Ministru, no iha mak karta akompañamentu, nune’e la merese atu fó apresiasaun.
“No, kalendáriu ne’e hanesan laiha sentidu urjente, tanba orsamentu tama iha 23 novembru, loloos iha 24 novembru komisaun C reune apresia ona. Tanba ne’e, oras 24, se loos duni urjente sábadu mós PN iha plenária extraordinária. Ne’ebé, sesaun ida ohin loloos realiza iha extraordinária, agora ita ultrapasa tiha ona oras 24,” nia dehan.
Enkuantu, iha loron 23 fulan-novembru ne’e Governu liuhosi Ministériu Finansa, aprezenta ona proposta lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 ho montante billaun $1,95 ba Parlamentu Nasionál (PN) ho debate karatér urjénsia.
Proposta -ei OJE ne’e aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina Cardoso, no akompaña hosi Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa no Vise Ministra Finansa, ne’ebé simu direta hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, akompañadu mós hosi kompozisaun meza PN iha uma fukun PN.
“Ohin, Governu hatama proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 nian, ho nune’e Governu pasa ona mai Parlamentu atu bele hein depois Parlamentu sei halo nia oráriu atu bele iha diskusaun liu tan,” Ministra Finansa hateten ba jornalista sira hafoin submete proposta OJE 2024 iha PN.
Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa, hateten em prinsípiu Governu liuhosi Primeiru-Ministru justifika sobre komprimentu lei submisaun proposta orsamentu ne’e, tanba Governu foun tuir lei iha fulan lima, entaun konta hosi 01 jullu, entaun tuir loloos Governu hatama iha 01 dezembru maibé hatama sedu tiha iha 23 novembru.
Entaun kumpre sedu liu tiha tuir akordu ho Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO) nian, entaun Governu esplika iha nota esplikativu Primeiru-Ministru nian ne’ebé submete mai ho konsiderasaun ba sirkunstánsia tempu tanba presiza orsamentu antes ano novo ne’e OJE 2024 bele aprova ona tanba ita labele tama fali ho rejime duodésimu iha janeiru.
Entaun ida-ne’e mak Governu justifika no agora espera Parlamentu halo leitura ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru Ministru aprezenta iha karta akompañamentu submisaun proposta OJE 2024 mai PN.
“Kuandu lee konteúdu hosi karta Primeiru-Ministru nian, temi ida-ne’e katak, (debate ho karatér urjénsia) se bele adianta lais liu di’ak-liu, hodi ita labele tama fali ba rejime duodésimu iha janeiru, mais ne’e nafatin Parlamentu mak soberanu sira mak sei deside hodi halo interpretasaun ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru-Ministru aprezenta,” nia hateten.
Antes ne’e loron 21 fulan-novembru ne’e Konsellu Ministru hala’o sorumutuk iha Palásiu Governu no aprova ona projetu Proposta-Lei Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba tinan 2024, ne’ebé aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ho valór totál konsolidadu biliaun $1,95 ba Administrasaun Sentrál, RAEOA no Seguransa Sosiál, sein Fundu Rezerva Seguransa Sosiál.
Valór ida-ne’e inklui dotasaun millaun rihun $1,83 ba administrasaun sentrál no millaun $60 uza ba RAEOA.
Hosi montante totál despeza ne’ebé prevee ba Administrasaun Sentrál no RAEOA, millaun $468,8 uza ba saláriu no vensimentu, millaun $386,3 ba bens no servisu, millaun $589,7 ba transferénsia públika, millaun $34,2 ba kapitál menór no millaun $411 ba kapitál dezenvolvimentu.
Orsamentu Seguransa Sosiál, inklui Fundu Rezerva Seguransa Sosiál, iha montante millaun $347,6.
Presiza nota katak OJE tinan 2024 prevee ho valór millaun $788,2 ba asuntu ekonómiku, millaun $467,1 ba protesaun sosiál, millaun $140,9 ba edukasaun, millaun $66,2 ba saúde no millaun $45,2 ba abitasaun no infraestrutura koletiva.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes




