Mudansa klimátika halo produsaun kafé tun
DILI, 30 jullu 2024 (TATOLI)—Reitór East Timor Caffee Institute (ETCI), Mateus de Jesus Maia, hateten, impaktu husi mudansa klimátika hanesan udan barak no bailoro naruk konsege halo produsaun kafé iha Timor-Leste tun.
“Kafé nu’udar ita-nia patrimóniu ida-ne’ebé fó rendimentu aleinde mina, maibé ho mudansa klimátika ne’ebé akontese fó impaktu negativu ba produsaun kafé iha munisípiu sira ne’ebé kafé iha, ne’ebé kada tinan produsaun kafé menus ba beibeik,” Mateus de Jesus Maia, hateten, liuhusi programa entrevista eskluziva ne’ebé hala’o iha estúdiu Agência Tatoli, I.P, Farol, tersa ne’e.
Produsaun kafé ne’ebé kada tinan tun nia efeitu boot tebes ba agrikultór sira, tanba tinan ne’e iha munisípiu, kafé kulit tasak ne’e la to’o tonelada 5.000, maski kompetisaun husi parseiru sira atu sosa ho folin hahú husi sentavu 0,50 to’o 0,75 maibé kafé la fuan.
“Ho situasaun ne’e ita presiza buka oinsá bele adapta no bele prevene situasaun mudansa klimátika ne’ebé agora akontese liuhusi meiu presiza rekonsília ita-nia agrikultór sira halo mudansa karakter ba agrikultór kafé sira liuhusi formasaun ne’ebé di’ak husi parseiru dezenvolvimentu sira no Governu,” nia akresenta.
Reitór konsidera, halo mudansa ba karatér agrikultór sira ne’e importante tebes atubele defende sustentabilidade kafé iha rai-laran tanba kafé bele kontribui ona ekonomia Timor-Leste husi 25% to’o 40%.
Halo mudansa ba karakterístika agrikultór sira ne’e mak hanesan fó formasaun atu sira bele hadomi sira-nia to’os hodi kuidadu kafé.
“Ida-ne’e mak kesi metin ona hanoin, maka Governu no parseiru sira sei fasilita liután hodi halo dezenvolvimentu ba setór kafé ne’e. Ita bele fó konfiansa ba ita-nia agrikultór sira nune’e ita bele dezenvolve kafé sai hanesan patrimóniu ekonomia sustentável ba futuru,” Akadémiku ne’e tenik.
Notísia relevante : Peritu: Kafé Timór iha sabór, bainhira dezenvolve sei hetan kualidade aas
Kafé ne’e importante tebes ba nasaun ne’e, nune’e akademista, parseiru dezenvolvimentu, no Governu presiza konserva kafé, liu-liu kafé íbridu ne’ebé espalla ona iha nasaun 53 iha mundu, maibé Estadu rasik seidauk iha hanoin ida atu halo konservasaun ba kafé ne’e sai hanesan patrimóniu mundiál no patrimóniu ekonomia sustentabilidade família nian.
“Tempu ona atu Governu hanoin atu halo investimentu ne’ebé konsentra ba setór iha agrikutura, liu-liu iha planta indústria sira tanba ita labele depedénsia ba mina, tanba tempu ida mina sei maran. Esforsu ida daudaun Governu halo kona-ba revitalizasaun tesi kafé ne’e di’ak tanba bele halo rendimentu kafé bele sa’e,” nia dehan.
Maibé daudaun Governu seidauk iha inovasaun teknolojia produsaun kafé nian kada ektare ne’e maibé halo de’it kalkulasaun produasaun kada ektare ne’e iha kafé kulit mean tonelada kilograma 700 no 900.
“Tuir siénsia nian, mínimu ne’e kafé ne’ebé ita kuda kada ektare ida bele hetan tonelada 2,5,” nia tenik.
Produsaun ne’e menus tanba tuir peskiza bainhira udan boot nutrisaun rai nian ne’ebé fó ba kafé ne’e, bee lori halai hotu ba mota tanba degradasaun akontese iha momentu udan.
“Entaun inovasaun teknolojia ne’ebé durante ita halo ona purvolta ektare 30 no 40 sirkula iha área munisípiu sira ne’ebé iha kafé hatudu ona katak kafé hun ida bele kontribui kilograma rua to’o tolu, entaun ita iha kafé hun rihun rua bele hetan kafé tonelada 4 resin,” Reitór relata.
Ida-ne’e hatudu kresimentu produsaun sa’e no presiza iha koñesimentu no abilidade iha siénsia, prátika no na’in rasik tenke hadomi ida-idak ninia platasaun liuhusi mekanizmu hadi’a rai nia estrutura no konserva bee iha tempu bailoro.
“Bainhira ita hadi’a ona rai nia estrutura, ita bele tau materiál orgániku sira ne’ebé bele prodús idrogen hodi suporta ai-han ba kafé bele hetan produsaun di’ak, kultiva kafé kuda ho distánsia metru tolu nune’e kafé sira ne’e labele halo ba kompetisaun ba ai-han ne’e maka’as, maibé ida ne’e durante ne’e ita seidauk halo ho di’ak presiza kontinua halo tanba realidade agora komunidade iha terrenu 50% laiha atensaun ba nia to’os,” nia tenik.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Julia Chatarina
