Selebra tinan-70 ba OAD, Japaun kompromete hametin kooperasaun ho nasaun hotu

DILI, 07 outubru 2024 (TATOLI) – Loron 06 fulan-Outubru tinan 2024 hanesan loron importante ida ba Japaun, tanba loron ne’e marka tinan 70, nasaun ne’e komesa nia Asisténsia Ofisiál ba Dezenvolvimentu (ODA) iha tinan 1954.

“Durante dekada hitu ne’e, nu’udar parseiru globál prinsipál, Japaun habelar ona nia programa kooperasaun sira ba nasaun no rejiaun sira hamutuk 190, hodi kontribui ba sira-nia dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál no mós dame no prosperidade iha komunidade globál,” Prezidente Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun (JICA), Tanaka Akihiko tenik liuhusi nota ne’ebé TATOLI asesu hosi media JICA, ohin.

Iha nota ne’e dehan, esforsu kooperasaun internasionál Japaun nian hahú, hanesan ho forma reparasaun depois funu ba estadu aziátiku sira, ho objetivu atu hari’i fali konfiansa iha komunidade internasionál nia laran.

Hahú ho fornese programa formasaun téknika ba estadu aziátiku sira no habelar ninia programa kooperasaun sira, Japaun sai hanesan parseiru dezenvolvimentu bilaterál ida ne’ebe prinsipál iha mundu.

Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun nian, JICA, maka responsavel ba administrasaun ODA Japaun nian, hodi oferese programa kooperasaun oioin, inklui kooperasaun finansiaisno investimentu, kooperasaun téknika, no servisu sira seluk inklui ajuda emerjénsia sira no destaka voluntáriu sira.

Atu hetansinerjia ho inisiativa doméstika sira husi nasaun benefisiáriu sira, JICA nia programa kooperasaun , hanesan dezenvolvimentu infraestrutura no dezenvolvimentu rekursu umanu sira, estabelese ona fundasaun sólidu ida ba nasaun hirak ne’e nia  dezenvolvimentu.

Iha Tailándia, porezemplu, dezenvolvimentu tasi-ibun iha área orientál ne’ebé fasilita hosi empréstimu yen Japaun nian no kooperasaun téknika iha dékada 1980 atrai ona indústria automóvel ba Tailándia, hodihaburas fabriku sira no komérsiu iha rejiaun ne’e.

Ezemplu, proeminente seluk maka JICA nia kooperasaun agríkola, hodi rezulta produsaun batar iha estadu Afrikanu sira aumenta ba dala-rua no hasa’e seguransa ai-han iha rejiaun refere.

Iha Timor-Leste, JICA fó apoiu ba dezenvolvimentu Estrada Nasionál  numeru 1 hamutuk ho ADB, no mós hari’i sistema irigasaun iha Maliana no Buluto (Laleia).

Kooperasaun ho Fakuldade Enjeñaria UNTL nu’udar apoiu ida ne’ebé naruk liu, hodifornese ona rekursu umanu ba sosiedade hodi nune’e bele mós hasa’e ona kualidade edukasaun.

Prinsípiu fundamentál JICA nian mak atu respeita propriedade no esforsu independente husi nasaun parseiru no tau énfaze maka’as ba kompromisu forte sira ne’ebé ho vizaun ba tempu naruk.

JICA valoriza tebes interasaun entre ema-ba-ema, halibur forsa sira hamutuk liuhusi diálogu, envezde transferénsia unilaterál husi teknolojia no koñesimentu.

Maneira  ida-ne’e permite ami atu oferese solusaun sira ne’ebé adapta ba kontestu lokál sira no haburas rekursu umanu sira ne’ebé nesesáriu ba kreximentu sustentável nasaun ida nian.

Nune’e mós aprofunda ona komprensaun no konfiansa mútua, hodi  hametin relasaun bilaterál sira entre JICA nia nasaun parseiru sira no Japaun.

Maski iha esforsu signifikativu hosi komunidade internasionál sira, dezafiu globál barak maka seidauk rezolve. Tanba ne’e,  kestaun sira hanesan mudansa klimátika, konflitu armadu, pandemia , dezastre naturál , krize ekonómika , no ameasa sira seluk sai kompleksu liu no ligadu ba malu, hodi hamosu krize konjuntu sira (problema oioin ne’ebe mak akontese iha tempu hanesan).

Relatóriu ONU nian informa  katak persentajen hamutuk 17 de’it husi Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) nian maka beleatinji tuir tempu, maske agora ita iha deit ona   tinan 6 atu tama ba tinan alvu, 2030.

Komunidade internasionál presiza serbisu maka’asno besik liu tan hodi beloeatu ultrapasa krize konjuntu sira.

Atu hatan ba mudansa  global sira, Governu Japaun halo revizaun ba nia Enkuadramentu  Kooperasaun ba Dezenvolvimentu iha fulan-Juñu 2023 hodi atualiza nia kooperasaun ba dezenvolvimentu atu bele implementa ho maneira ida ne’ebé efetivu no estratéjiku liu.

Iha enkuadramentu ne’ebe revizadu, seguransa umana sai  hanesan matadalan prinsipál ida ne’ebé maka suporta Japaun niakooperasaun ba dezenvolvimentu sira hotu.

Seguransa umanu refere ba estadu ida iha-ne’ebé ema, nu’udar indivídu ida, bele livre husi ta’uk no hakarak no bele moris ho dignidade.

Iha krize sira ne’ebé maka aumenta, ema barak hetan ameasadu ba sira nia seguransa umana; kritikamente, ema vulneravel sira iha nasaun sira ne’ebe dezenvolve hela maka afetadu maka’as liu.

Iha Timor-Leste, Dili mak  goza hela ninia dezenvolvimentu, maibé iha área rurál sira, sei iha dezafiu barak , hanesan be’e mo’os, servisu saúde, estrada rurál.

Nu’udar Japaun nia ajénsia ba kooperasaun dezenvolvimentu nian, JICA komprometidu tebesatu asegura seguransa umana liuhusi ninia esforsu sira atu hamenus kiak  liu husi kreximentu ne’ebe kualidade .

Atu alkansa objetivu hirak  ne’e, JICA halo ona mudansa ba ninia programa kooperasaun hodi envolve atór oioin no fasilita serbisu kolaborativu iha esforsu ba dezenvolvimentu.

Iha problema dezenvolvimentu barak ne’ebé maka seidauk rezolve, no barak maka laiha solusaun ne’ebé klaru.

Kompleksidade husi dezafiu sira iha dezenvolvimentu  presiza solusaun inovativu sira ne’ebé mosu husi kolaborasaun sira entre setór públiku,  privadu, akademiku, no parte interesada sira seluk.

Aleinde ne’e, ida ne’e la’ós papél eskluzivu husi nasaun dezenvolvidu sira atu lidera transformasaun globál, tanba nasaun sira ne’ebe iha hela dezenvolvimentu,barak maka esperiénsia ona dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé notável no negósiu start-up barak ne’ebe tama ona iha merkadu globál mai husi nasaun sira ne’ebe iha hela dezenvolvimentu.

Hare’e ba situasaun ida ne’e, xave krítiku ida atu aselera esforsu sira hodi rezolve kestaun dezenvolvimentu nian maka ODA tenki funsiona hanesan katalizadór ba kolaborasaun hodi utiliza matenek no teknolojia husi setór oioin .

Espetativa ba  ODA nian mak atuhala’o papél importante ida hodi realiza no promove ko-kriasaun sira hanesan ne’e.

Hari’i relasaun resíprokal liuhosi diálogu kontinuadu ho nasaun parseiru sira hodi kria solusaun siramaka hanesantradisaun forte ida husi kooperasaun Japaun nian, no JICA prontu atu promove prosesu ko-kriasaun liuhusi aproveita tradisaun ne’ebe iha.

JICA nia vizaun mak “Lidera Mundu ho Konfiansa”

“Ami nia kooperasaun ba dezenvolvimentu nian foka liu ba seguransa umana, parseria ne’ebé hanesan, no auto-propriedade husi nasaun sira ne’ebé dezenvolve hela. Ami iha kompromisu atu kontinua koopera ho nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela no parseiru dezenvolvimentu sira ne’ebé iha hanoin hanesan,” Prezidente ne’e tenik.

Tuir nia, Iha mundu ida ne’ebé nakonu ho interupsaun sira, importante atu mantein valór sira ne’ebé konsidera esensiál, no  ema hotu bele hatan hamutuk ba dezafiu foun sira ho maneira ne’ebefoun, hodi hari’i ihakonfiansa ne’ebé Japaun hari’i ona iha tinan hirak nia laran.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Florencio Miranda Ximenes