Fatuk no bee-matan Dadil, íkonu turístiku ida iha Ermera

ERMERA, 21 novembru 2024 (TATOLI) – Fatuk no bee-matan Dadil, ‘diamante’ ida haksumik iha Munisípiu Ermera nia leet, haklaken’ nia roman-nabilan iha lidun Timor-Leste – rai no uma-lulik ba timoroan sira nian.

Munisípiu Ermera hamorin Timor-Leste nia naran iha mundu ho nia kafé ‘típiku’ no sabór ‘orgániku’, iha mós rikusoin no Beleza naturál ho paisajen enkantadora oioin ne’ebé iha poténsia turístiku bele dada ema – turista (doméstika ka estranjeiru) hodi bele vizita no esplora. No, sai primadona foun ida iha turizmu.

Entre rikusoin naturál – ne’ebé Lalehan no rai nia na’in oferese ba Illa Timór, iha mós Fatuk no bee-matan Dadil –íkonu turístiku ida-ne’ebé haksumik iha laletek leten aas bá, haksumik iha Ermera nia ‘fuan’, prezerva no konserva husi tempu ba tempu husi “Ermera-anan sira” ka timoroan sira tan nia valór – naturál, kulturál no espirituál.

“Ita-boot sira jornalista atu tama fatin refere la’o ho nonok! Respeitu kultura sira ne’ebé mak ita-nia beiala sira husik mai ita, nune’e hanesan ita jerasaun foun, tane nafatin ita-nia kultura ba oin nafatin,” Veronica do Santos fó hanoin jornalista sira ne’ebé hola parte iha atividade Media Tour organiza husi AJTL ne’e hodi husu lisensa molok vizita fatin ‘sagradu’ ne’e, tuir ábitu, iha Fatuk no bee-matan Dadil ne’e, ohin.

Bee-matan no Fatuk Dadil ka koñesidu ho naran Fatuk Sinu hanesan fatin kulturál ida ne’ebé lokaliza iha Hatilipi, Aldeia Lomotou, Suku Katrai Kraik, Postu Administrativu Lete-foho, Munisípiu Ermera.

Fatuk no bee-matan Dadil; Fatuk Dadil transmite lian ‘úniku’ bainhira dere ka baku. Hamriik-metin iha Ermera nia ‘hirus-matan’ leten, Fatuk Dadil haklaken nia esénsia no diferensa rasik, nu’udar rikusoin no patrimóniu ida ba timoroan sira.

Iha fatuk ‘lulik’ ne’e nia leet, mosu bee-matan moris ida, sustenta uma-kain sira no ema sira ne’ebé presiza kura hamrook no uza ba nesesidade seluk iha tempu udan ka bain-loron. Maske nune’e tenke husu lisensa uluk.

Fatuk ho Bee-matan Dadil ne’e, ‘lulik’ tanba tinan ba tinan, halulik ho halo sakrifísiu ho balada ka animál sira husi komunidade lokál sira. No, sai mós fatin husu “matak-malirin’ hodi haburas jerasaun sira husi otas ba otas.

Jerasaun husi Uma-lisan Kai-Bassa, Tomas Gonçalves de Deus haktuir ba jornalista sira katak Fatuk no Bee-matan Dadil ne’e eziste houri uluk – husi avó-beiala sira nia tempu to’o agora. “Entaun atu vizita tenke liuhusi odamatan boot husu lisensa ba uma-nain”.

“Naran ida-ne’e orijen husi avó sira, Fatuk Dadil signifika fatuk ne’e ita baku lian hanesan sinu, no bee ne’ebé mak moris iha fatuk leet, tempu bain-loron la maran no tempu udan mós sei la aumenta, to’o tempu bain-loron Komunidade uza hodi konsumu,” Tomas Gonçalves de Deus afirma.

Tanba Fatuk no Bee-matan Dadil ne’e hanesan mós fatin kultura no bee ba konsumu, tuir Tomas Gonçalves, labele soe lixu arbiru no labele halo buat arbiru, hosi vizitante ruma ne’ebé hakarak haree, observa no esplora.

Nia informa, bainhira atu tama to’o iha odamatan boot tenke marka sinál signifika husu lisensa ba avó sira nune’e fila karik la bele hetan dezastre.

“Bainhira ita atu tama iha odamatan boot tenke marka Sinal da Cruz, tanba ne’e signifika katak ita husu lisensa ba avó sira, tanba ita hatudu ita-nia respeitu ba avó sira tanba ida-ne’e la hanesan ho área turizmu sira seluk,” nia informa.

Nia hatutan, karik ema ruma mak foin mai primeiru vizita fatin ne’e tenke fó koñesimentu aan ba fatin ne’ebé mak to’o iha tanke ba kaer bee.

“Ba ema ruma ne’ebé mak foin primeira mai vizita iha fatin ida ne’e tenke fó koñesimentu an ho ida-ne’e maka ita tenke kaer bee, karik nia la halo mak bainhira fila husi ne’e sei hetan dezastre,” nia afirma.

Nune’e mós, Abrão Maia, jerasaun ida husi Uma-lisan Bihahi dehan, Fatuk no bee-matan Dadil ne’e ida sai hanesan fatin turístiku ida-ne’ebé mak virál loos iha média sosiál.

“Ohin ita konsege to’o iha fatin ida-ne’e. Ninia paisajen ka modelu sira-ne’e mak kria husi natureza nian,” nia ko’alia ba jornalista sira ne’ebé hola parte iha Media Tour ne’ebé apoia husi OXFAM Honkong ne’e, hodi relembra mós prosesu husu lisensa molok asesu ba fatin referidu.

Iha oportunidade ne’e, autoridade lokál Suku Katrai-Karaik, Postu administrativu Letefoho, Carlos da Costa Soares fó hanoin ba vizitante sira ne’ebé vizita fatin ne’e atu kuidadu ambiente hanesan la soe fo’er arbiru, halo barullu, inklui kumpre regulamentu balun ne’ebé iha ona. Katak, iha tinan hirak ba kotuk joven sira hakerek tiha ona Kuadru ida iha ne’ebá ho avizu lubuk ida taka iha ne’ebá nune’e vizitante sira hakarak mai vizita bele haree no halo tuir.

“Kada vizitante, pelumenus to’o iha fatin kultura, tenke tau netik hela buat osan-rahun hanesan $0,25 ka 0,50 Cent, la signifika atu selu maibé fatin ne’e ita konsidera hanesan fatin turizmu entaun aban bainrua presiza buat ruma uza osan ne’e hodi uza halo tuir kultura sira ne’ebé iha,” Xefe suku Carlos da Costa Soares esklarese.

Nia énfaze, husu ba ema hotu ne’ebé atu vizita fatin referidu tenke kumpri liuhusi odamatan boot hodi kumprimenta hafoin bele ba vizita fatin refere.

Entretantu, Fatuk Dadil no bee-matan ne’e ne’e pertense ba uma lisan haat mak sai na’in loloos ba Fatuk no bee-matan Dadil ne’e mak hanesan Bihahi, Kai-Basa, Mali-kusa no Lomutou.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo