Adeus!: Komandante Dudu nia istória hakerek hela iha “Rai-hun mutin” no “Rai nakaras”

DILI, 07 Maiu 2025 (TATOLI)—Iha kuarta (07 Maiu 2025), tuku 05h25 dadeersan, lalehan iha leten no aas ba, nahe-aan hanesan veo-metan ida fafalun rai-lulik Timor-Leste. Nakukun. Matan-ween turu. Ema lubun ida tanis halerik, hodi sura no hanoin hikas Komandante Dudu nia luta ba ukun rasik-aan, tanba Komandante Dudu nia jornada moris la’o to’o ona nia rihan. Mate.

Notísia Relevante: Veteranu Dudu husu líder istóriku sira perdua malu

Hateke ba lalehan, lalehan nia kór muda-aan hanesan raan be mean-matak. Hateke fali ba kotuk, hanoin hikas Komandante Dudu ninia memória luta ba libertasaun nasionál hodi hasai povu husi nakukun laran ne’e mós, hanesan memória pasda ida-ne’ebé hakerek hela, atu jerasaun foun sira bele moris banati.

Komandante (veteranu) Ernesto Fernandes ”Dudu” mate iha Hospitál Nasionál Guido Valadares tanba kauza moras komplikadu. Komandante Dudu nia mate, husik hela poezia moris nian kona-ba ninia luta ba libertasaun nasionál no bainhira anju liras-metan “mate” nian mai hadau ninia jornada moris ne’e habahat hela “poezia requiem” ida be halo ema laran susar;

Ami labele bahat ita-nia luta ho liafuan

Tanba ita-boot nia mate no istória ne’e

Hakerek hela iha “rai-hun mutin” no “rai nakaras”

Ami jerasaun foun sira hatene hela

Ita-boot fila ba Maromak niauma ne’e

Ita-boot ba ho lalehan kór mean naroman

Tanba, ita-boot mak ami-nia grande eroi

No, eroi ne’ebé lahatene sura kolen no terus.

Komndante Dudu luta durante tinan 24, luta ba rai no povu Timor-Leste nia ukun rasik-aan, to’o Timor-Leste hadau nia ukun rasik-aan. Luta ida-ne’e kontinua iha ámbitu ukun rasik-aan hodi sai membru deputadu husi bankada Paridu Demokrártika (PD) iha kinta lejislatura. Maibé, ninia luta atu liberta povu ne’e seidauk to’o rohan, moras Acidente Vascular Cerebral Hemorrágico, ne’e hapara komandante Dudu nia luta.

Diretór Servisu Apoiu Diagnostiku Terapiutiku iha Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV), Vidal Lopes, hateten veteranu Dudu mate iha sala ICU iha dadeer tuku 05h25 tanba kauza husi moras estroke hemorasia.

“Veteranus dudu mai baixa iha HNGV iha loron 10 fulan-Abril 2025 ho diagnostiku estroke hemorasia. Liafuan medis nian katak hemorasia iha nia kakutak sekundáriu hipertensaun.  Komandante Dudu baixa iha ne’e durante semana tolu ho balun, no ohin dadeer hakotu iis ih asala ICU HNGV nian,” ‘Vidal Lopes informa ba jornalista sira, iha Mortuáriu HNGV, kuarta (07 Maiu 2025) ne’e.

Kazu estroke hemorasia ne’e la’ós mediku ida de’it mak atende maibé ekipa husi multi disiplináriu kompostu husi espesialista neulorolojista, Intesivista, kardilojista rekomenda no halo diskusaun entre multi disiplináriu ne’e deside katak kondisaun seidauk estabiliza atu halo transferénsia ba rai-li’ur, tanba hemorasia ba nia kakutak aumenta.

”Depois ultima ora nia halo intubasaun risku ba hemorasia iha nia kakutak makaas, entaun ita-nia médiku sira mós halo konsultasaun ho médiku sira iha rai-li’ur hanesan Singapura, Australia, Maláziaa no Indonézia atu husu esperiénsia ka opiniaun sira-nian, entaun sira mós rekomenda katak pasiente ho kondisaun hanesan ne’e sira rekomenda la buat barak sira husu atu halo tratamentu konservativu de’it, tanba pasiente ne’e uza ona ventiladór,” nia relata.

Nia esplika, antes ne’e kauza moras hipertensaun hemorasia, depois ida-ne’e hemorasia kakutak aumenta makaas ho nune’e kazu sira hanesan ne’e pursentu kiik atu salva, tantu iha ne’ebé de’it tanba ne’e komplikadu liu ona.

” Esforsu médiku halo hotu ona liuliu medikamentu no rekursu umanu hanesan espesialista sira oferese hotu sira-nia esforsu atu halo tratamentu di’ak, maibé ikus ita la konsege salva nia vida,” nia informa.

Tuir observasaun TATOLI iha Mortuáriu HNGV katak, depois veteranu ne’e hakotu iis, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál Mariano Asanami Sabino, Jenerál Lere Anan Timor, Sekretáriu Estadu Veteranu Cesar do Santos da Silva, membru Deputadu sira inklui membru F-FDTL no familia matebian .

Biografia

Komandante Ernesto Fernandes “Dudu” mak veteranu FALINTIL nian no figura importante iha istória rezisténsia Timor-Leste nian. Komandante Dudu moris iha Hatulia, Ermera, iha loron 18 fulan-Juñu tinan 1945—mate besik ho idade 80 (18 Juñu 1945—07 Maiu 2025).

Durante tempu okupasaun Indonézia, Dudu komanda operasaun gerrilia iha Rejiaun IV (haat). Komandante Dudu kontínua luta mezmu iha tempu ne’ebé FALINTIL enfrenta ofensiva boot husi forsa Indonézia. Lideransa no konsisténsia nia servisu importante tebes atu halo kontinuasaun Luta hodi fó esperansa no rezisténsia iha povu Timor-Leste liuliu iha munisipiu Ermera.

Hafoin independénsia,, Komandante Dudu envolve aan iha Partido Demokrático (PD) nu’udár Prezidente Partidu Democrátikuo (PD) Munisipiu Ermera, no Eleitu iha Kongresu nu’udár Vise Prezidente PD Nasionál. Komandante Dudu eleitu sai Deputadu iha Eleisaun Parlamentar 2017 no Eleisaun Parlamentar Antesipada tinan 2018.

Iha tinan 2023, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) lansaa livru tituladu “A Luta Continua: The Life of Ernesto Fernandes Dudu” ne’ebé hakerek husi autór ka eskritór João Martins.

Livru ne’e , haktuir kona-ba jornada moris Komandante Dudu, husi tempu rezisténsia to’o tempu nia kontribuisaun iha polítika pós-independénsia.

Iha loron 28 fulan-Novembru tinan 2021, Komandante Dudu simu Ordem de Timor-Leste, iha loron selebrasaun proklamasaun independénsia nian. Komandante Dudu hateten katak kondekorasaun ne’e nia fó ba família, espesiálmente ba oan ho beioan sira, tanba ne’e legadu importante ba gjerasaun foun.

Iha tinan 2021, Komandante Ernesto Dudu fó apelu ba líder istóriku sira atu halakon diferensa polítika no foti malu ba interese nasionál. Komandante Dudu hakerek katak unidade mak laran ida importante atu halo Timor-Leste sai boot no hamutuk iha dezenvolvimentu.

Komandante Ernesto Fernandes Dudu sai hanesan ezemplu veteranu nian ne’ebé hetan respeitu ba nia kontribuisaun iha libertasaun nasaionál, unidade no dezenvolvimentu Timor-Leste nian.

Komandante Dudu nia legadu sei kontinua inspira povu Timor-Leste liuliu jerasaun foun sira. Ohin, nu’udar loron triste ida ba ita hotu sente laran moras tanba simu lia-rekadu triste, Komandante Dudu fila hikas ona ba Maromak nia kadunan santu.

Ami labele bahat ita-nia luta ho liafuan

Tanba ita-boot nia mate no istória ne’e

Hakerek hela iha “rai-hun mutin” no “rai nakaras”

Ami jerasaun foun sirahatene hela

Ita-boot ba fila ba Maromak nia kadunan ne’e

Ita-boot ba ho lalehan kór mean naroman

Tanba, ita-boot mak ami-nia grande eroi

No, eroi ne’ebé lahatene sura kolen no terus. 

Obrigadu barak, Komandante Dudu. Hakmatek ho dame. Ita-nia kontribuisaun ba rai ida-nee sei la lakon iha iha povu Timor-Leste nia fuan. Adeus Komandante Dudu!

Notísia Relevante: Deputadu “Dudu” baixa iha HNGV tanba sofre infessaun pulmaun

Jornalista : Felicidade Ximenes/Hortencio Sanchez 

Editór       : Cancio Ximenes