(Domingos G. de Araújo)
Halo misaun iha Portugal
Loron 20 Maiu, Loron Restaurasaun Independénsia Timor-Leste, nu’udar loron sagradu. La’ós de’it iha rai-laran, maibé mos ba timoroan hotu ne’ebé hela iha rai-li’ur. Fiar katak iha ne’ebé de’it, loron ne’e ita hotu fó sentidu boot iha ita-nia fuan no laran: loron ne’ebé fó lembransa ba sakrifísiu no luta hosi sira-ne’ebé fó-an ba liberdade. Maibé, tinan ne’e sente orgullu ne’e derrepente kahur ho tristeza tanba insidente triste ne’ebé akontese iha fatin balu iha munisípiu Bobonaro, tuir saida mak espalla iha rede sosiál katak iha parte Kailaku.
Iha tempu povu halibur ho alegria atu fó obrigadu no komemorasaun loron boot ida-ne’e, grupu joven balun halo fali barullu. Baku-malu, tuda-malu. Ema hotu halai namkari atu salva-an tanba ambiente la seguru.
Triste liu tanba hare notísia ikus, iha joven ida tengke lakon nia vida, tanba hetan tiru husi autoridade seguransa ne’ebé kontrola no koko hakalma situasaun.
Reflesaun ida-ne’e la’ós atu halo julgamentu ba PNTL ou autoridade sira, ou ba joven ne’ebé lakon vida, maibé hakarak loke ita hotu nia hanoin hodi koko hatene no buka hodi haree tanba saida situasaun hanesan ne’e bele akontese iha loron sagradu ida-ne’e.
Haree husi vídeo ne’ebé espalla iha rede sosiál, fiar katak maioria joven sira mak iha vídeo referidu ho idade ki’ik, karik barak mak moris bainhira Timor hetan ona nia independénsia. Karik sira la kompriende no tau valór ba loron boot ou loron sagradu ne’e. Sira la sente susar no terus hanesan jenerasaun ida-ne’ebé moris iha tempu rezisténsia. Filsuf Fransa, Jean-Jacques Rousseau, dehan: “Labarik sira la moris nu’udar sidadaun, maibé tenke hanorin sira atu sai sidadaun.” Nia mensajen klaru: edukasaun nasionál tenke fó prioridade, atu jerasaun foun tuir mai kompriende no tau valór ba loron sagradu nune’e.
Eskola sira no organizasaun juventude ruma, desportu no grupu joven sé de’it tenke sai fatin ne’ebé bele fó edukasaun ba nasionalizmu. Hino nasionál Pátria tenke fó hanorin ba sidadaun hotu, liuliu ba estudante ou joven sira. La’ós de’it dekór no kanta hanesan rutina, maibé tenke fó sentidu, esplika didi’ak sentidu kada letra no frase husi hino ne’e. Tanba hino ho lian portugés, dala ruma ema barak la kompriende sentidu kle’an husi hino ne’e rasik. Ne’e duni edukadór no sira ne’ebé iha responsável ba grupu ou organizasaun ruma bele ajuda esplika ba alunu ou membru sira hotu, atu nune’e ema hotu hatene no sente sentidu husi ita nia hino nasionál ne’e.
Ita tenke kria sentidu komún, kompriensa kolektivu, katak loron boot nasionál sira ne’e la’ós de’it loron feriadu, maibé loron ne’ebé halo ita hakarak respeitu no rekorda sakrifísiu ita-nia eroi sira. Nasaun Timor ne’e rasik harii husi ema barak nia ran nebe fakar, ruin ne’ebé naklekar.
Ne’e duni, loron nasionál hanesan ne’e, ita hotu bele hakruuk no tau valór a’as tebes.
Maski nune’e, ita hotu nia orasaun atu alin matebian nebe lakon vida iha insidente ne’e bele hakmatek iha Lalehan. No ita hotu hamutuk aprende husi insidente ne’e, atu iha futuru sei la akontese filafali.
Nu’udar timoroan ne’ebé hadomi ita-nia nasaun, mai ita hotu aprende husi insidente ne’e, no hakarak iha futuru ita-nia jerasaun sira agora no tuir mai, bele tau respeitu a’as liu ba ita-nia nasaun no ba ita-nia Pátria. Labele husu ema seluk atu respeitu, se ita rasik la respeitu.
Mai ita hotu hamutuk, kria embiente ne’ebé hamoris no haburas nasionalizmu, hadomi ita nia nasaun Timor-Leste. Enkontru-enkontru iha eskola, iha fatin públiku ruma mai ita ko’alia kona-ba hametin no haburas patriotizmu no nasionalizmu. Tanba nasaun ne’ebé boot, la’ós de’it tanba nia hetan ona independénsia maibé nasaun ne’ebé hadomi nia jerasaun foun no hanorin atu sira hotu hadomi nia.
Parabéns ba Rai doben Timor Lorosa’e, ba selebrasaun tinan 23 Restaurasaun Independénsia.
Viva hau-nia rai doben Timor-Lorosa’e.
