Inan-feton sira iha Bekora, Bebonuk, Kuluhun no Tasi-tolu halerik ba bee-moos
DILI, 22 Maiu 2025 (TATOLI) – Komunidade kapitál Dili prinsipalmente inan-feton sira iha suku Bekora, Kuluhun, Bebonuk no Komoro (Tasi-tolu) halerik ba bee-moos tanba susar ba asesu bee-moos hodi atende nesesidade moris lorloron.
Komunidade Tasi-tolu, aldeia 12 de Novembru, Florena Guterres, informa katak durante ne’e sira la asesu bee-moos husi BTL, E.P tinan-lima ona. Sira mós kuru de’it bee iha terminál Tasi-Tolu no barak liu mak sira sosa bee-moos iha karreta tanke bee sira mai fa’an ne’e.
“Ami sente triste tebes ho distánsia bee ne’ebé dook, halo ami tenke hader sedu hodi ba kuru bee iha ne’ebá, no bainhira ami sosa bee-moos iha karreta tanki sira-ne’e jeregen ida kona $0.5 sentavus, entaun bee ne’ebé ami kuru no sosa ne’e la sufisiente, tanba labarik barak, ami atu uza ba te’in, uza ba hemu, bee sira-ne’e uza lato’o semana, di’ak ida uza loron rua de’it. Maibé ba haris no fase bikan ami uza bee-masin”, Komunidade Florena Guterres hato’o ba TATOLI, foin lalais ne’e.
Nia hatutan, bee ne’ebé sira kuru iha terminál ne’e laselu ida, maibé bee sai semana ida dala tolu iha loron segunda, kinta no sábadu. Bee ne’e mós sai tuir oras, hanesan sai iha tuku 04:00 madrugada no taka iha tuku 06:00 dadeer. Aleinde ne’e sira kuru bee ne’e mós hadau malu de’it, tanba ema barak mak kuru iha ne’ebá, entaun di’ak ida sira kuru de’it jeregen sanulu resin lima.
“Ema sira mai fa’an bee ne’e mós, di’ak ida la’ós ami hameno mak sira mai maibé sira mai loroloron, tanba sira hatene katak ami komunidade Tasi-tolu ne’e arraska atu asesu bee-moos”, nia dehan.
Tanba ne’e, Florena Guterres husu ba Governu atu kria kanalizasaun bee nian, ba sira para asesu bee-moos tanba tinan-lima ona sira la asesu ba bee-moos no tenke sosa de’it. Governu labele promete de’it tanba balun promete hadi’a estrada, hadi’a bee, maibé seidauk realiza to’o agora,” nia relembra.
Iha fatin seluk, Komunidade suku Bebonuk, aldeia 20 setembru, Santina da Costa, hateten durante ne’e sira kuru bee iha família sira-nia bee privadu no dalaruma família sira-ne’e laiha, entaun sira tenke sosa bee iha karreta tula bee-moos nian, sosa jerigen 20 hanesan ne’e hodi uza.
“Ha’u sente triste loos bainhira bee laiha, tanba bee ne’e nesesidade ba moris ema nian. Ha’u iha oan barak, entaun tenke uza bee hodi fase roupa, haris, te’in, hemu no buat seluktan, maibé bee laiha sente problema loos mai ami tanba ne’e ami mós uza bee sukat para aguenta to’o loron tolu tanba selae uza de’it ba loron rua hotu ona”, komunidade ne’e relata.
Nia akresenta, sira la asesu ba bee-moos durante tinan barak ona, entaun mekanizmu ne’ebé sira uza mak tenke la’o ba buka bee iha família balun nia bee ne’ebé sira fura rasik, no sira kuru mós di’ak ida sente aan, entaun fó osan para sosa saldo eletrisidade hodi ense ba kontadór bee nian (meteran).
“Sira parte BTL mós kria kanalizasaun bee-moos maibé iha aldeia seluk, ne’ebé dook husi ami. Entaun, ami atu ba kuru mós ne’e tenke sedu tanba ema barak mak ba kuru, sente hanesan ita hadau malu. Enkuantu, bainhira iha transporte ita bele ba kuru maibé ami mós transporte laiha ne’e ami pasénsia de’it ona”, nia hato’o.
“Tanba ne’e ho haraik aan husu ba Governu atu kria bee ba komunidade sira-ne’ebé la asesu ba bee-moos, liuliu iha sira-nia aldeia tanba sira terus loos bainhira bee laiha, maske selu ba kontadór BTL mós laiha buat ida importante bee iha,” komunidade Bebonuk ne’e husu.
Aleinde ne’e tuir komunidade iha suku Bekora, aldeia Kakeu Laran, Anacleto Amaral Pinto, hateten, sira husi suku Bekora, aldeia Kakeu Laran, durante ne’e asesu bee-moos ne’ebé sufisiente loos ba sira komunidade iha aldeia referida.
“Maske iha ami nia aldeia iha kanalizasaun bee-moos husi BTL,E.P, maibé dalaruma la funsiona ho di’ak, hanesan dalaruma bee maran semana ida foin sai fali, no bee sai mós iha rotasaun hanesan semana ida bee sai loron rua de’it, entaun ami tenke sosa fali bee iha karreta tanke ne’e hodi uza” komunidade ne’e informa.
Nia dehan, fornesimentu bee ne’e mós gratuita, maibé tenke hadi’a jestaun ba bee nian, selae di’ak ida bee la funsiona tanba komunidade balun halo ku’ak tiha kanalizasaun hodi liga bee ba sira-nia uma tanba ne’e tenke tau matan ho di’ak liután ba kanalizasaun sira-ne’e.
“Nune’e ha’u hakarak rekomenda ba parte relevante liuliu ba BTL.EP bele tau atensaun ba komunidade ida-ne’e hodi asesu ba bee-moos ho seguru liután, tanba dalabarak ami komunidade sempre hasoru problema bee-moos, nune’e ami hato’o ba parte relevante bele tau preoridade ba bee-moos iha aldeia refere”, nia rekomenda.
Nia mós hatutan katak bainhira bee la funsiona sira tenke ba hein bee iha parte Bekora Auhun nian hodi kuru maske iha kalan maibé sira nafatin hein, tanba bee ne’e importante ba nia ho família.
Enkuantu, komunidade suku Kuluhun (Taibessi-Sorumutu ba Dame), Fátima Pinto, espresa ninia problema ne’ebé nia hasoru durante ne’e nia la asesu ba bee-moos husi BTL, inklui bee privadu hanesan bele fura rasik, razaun tanba hanesan estudante ne’ebé aluga de’it uma iha área referida, entaun laiha kompeténsia no haree mós ba fatin ne’ebé kloot, laiha posibilidade hodi fura bee rasik.
“Hanesan estudante ida-ne’ebé hela kos iha área Taibessi merkadu nian, ami la asesu bee-moos husi parte BTL no mós fura rasik tanba fatin kloot entaun durante ne’e ami sosa de’it bee-moos iha karreta tanke ne’e”, nia hateten.
Nia dehan, “Lorloron tenke sosa hela de’it bee, ho jeregen 20 hanesan ne’e. Maibé, ida-ne’e la sufisiente ba ami-nia nesesidade tanba uza hodi hemu, te’in, fase roupa, no seluktan. Ami baibain uza to’o de’it loron rua bee hotu fali ona”.
“Ami mós estudante tenke selu kos, tenke hola bee loro-loron, sente hanesan triste loos, maske ami atu ba kuru bee iha komunidade balun nia bee-moos ami tenke ense saldo ahi nian, sela’e sira la fó ami kuru”, nia relata.
Nia relata katak sira la asesu ba bee-moos ne’e kuazé tinan barak ona. “Bainhira kuandu ami-nia bee hotu, entaun ami tenke hein karreta tula bee-moos mai mak sosa bee, maibé mak karreta ne’e lamai lamai, entaun pasénsia ami sosa hein bee galung hodi tein, aguenta to’o karreta ne’e lori bee mai mak ami foin sosa fali bee.
“Tanba ne’e husu ba Governu atu kria kondisaun bee-moos nia mai ami iha Taibesi atu ami labele sosa hela de’it, no ba jestaun BTL atu nafatin kontrola ba kanalizasaun sira atu labele hetan estraga husi komunidade sira seluk no presiza liga kanalizasaun balun mai ami hodi asesu”, nia aprofunda.
Nia énfaze problema ida tan ne’ebé sira hasoru mak estrada tanba estrada ladi’ak entaun difikulta karreta tanke nian lori bee ba sira hodi sosa, entaun sira tenke lori jerigen ba hein iha estrada boot nune’e bele sosa bee-moos no tula fila ho karosa selae motor.
Triste haree komunidade sira kalan hein bee hodi kuru
Nune’e mós autoridade lokál sira iha suku Bekora, Kuluhun, Bebonuk no Komoro (Tasi-tolu) relata situasaun no preokupasaun sira-ne’ebé komunidade sira enfrenta liga ho asesu ba bee-moos no abastesimentu bee husi BTL,E.P.
“Ami iha suku Komoro ne’e iha aldeia sanulu resin haat, no aldeia boot liu iha suku Komoro ne’e mak aldeia 12 de Outobru (Tasi-Tolu). Entaun husi aldeia sira-ne’e, iha aldeia ne’ebé menus liu bee maka, 12 de Outobru, Baia-Leste, no Fomentu III. Enkuantu iha balun mak daudaun ne’e halo hela instalasaun ba kanalizasaun bee, no iha balun mak laiha, maibé iha aldeia 12 Outobru ne’e laiha instalasaun ba bee ruma. Entaun hakarak ka lakohi sira tenke sosa bee, ho litru lima kona $0.5 sentavus”, Xefe suku Komoro, Elidio J da Silva Marçal hato’o.
Maske sira iha bee ne’ebé sira fura rasik, maibé bee ne’e uza de’it ba fase ropa, haris, fase bikan, rega rai sira-ne’e, enkuantu bee hemu sira tenke sosa, loro-loron tanba bee ne’ebé sira fura ne’e meer liu (air asing).
“Iha bairru BTN 1 diresaun empreza Bandidu Kualidade nia kotuk ne’e, balun hetan bee-moos ne’ebe mai husi kanalizasaun Golgota, maibé iha parte terminál tuun ba to’o JP (Selamat datang) ne’e, hakarak ka lakohi tenke sosa bee. Purtantu iha parte Masaulidun ne’e mós sira konsege atu hetan bee-moos, maibé molok atu konsumu tenke nono halo didi’ak, tanba bee ladun moos”, lideransa ne’e hateten.
Nune’e esforsu ne’ebé nia halo mak, dalabarak partisipa enkontru barak ona ho membru Governu sira hodi ko’alia kona-ba bee-moos, nia informa hotu ba sira, no sira mós promete katak kanalizasaun bee ida iha fatin altar Tasi-Tolu ne’e mak sei halo instalasaun ba komunidade sira iha Tasi-Tolu. Maibé, to’o agora seidauk implementa hela de’it no komunidade sira sempre husu atu dada bee ne’e kala’e? Nune’e komunidade sei nafatin halerik ba bee-moos.
“Antes ne’e membru governantes sira dehan, buat hotu sei prosesu, tanba fatin ne’e atu halo ba projetu Pelican Paradise, entaun buat sira-ne’e hotu bele estraga fila-fali kanalizasaun sira”, nia haktuir.
Entaun ita tenke hein projetu ne’e la’o hotu mak foin rezolve nesesidade komunidade nian ka oinsa? ka komunidade sira tenke hakilar beibeik tan de’it bee-moos, entaun to’o mandatu Governu ne’e hotu, komesa iha lider foun fali, nafatin mai promete de’it, no bainhira mak responde ba problema ne’e?
Nia hatutan, durante ne’e, iha projetu Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) nian, iha tinan-2024, identifika programa ba hadi’a estrada ho valetas iha fatin tolu hanesan, iha aldeia Moris Foun halo baletas purvolta husi metru atus-haat, ba fali iha aldeia 4 de Setembru implementa valetas no estrada, no parte Golgota nian mos halo estrada, projetu hirak-ne’e konsege realiza iha tinan-2024.
“Iha fali tinan-2025, sei halo kontinuasaun prioridade ne’ebé tinan kotuk ita husu, entaun sira sei kontinua halo baletas iha Fomentu 1, no preparasaun ba tinan-2026 ne’e, ami hatama ona prioridade rua, halo baleta no estrada iha aldeia 12 de Outobru no aldeia Moris Foun”, nia informa.
Nia akresenta katak daudaun ne’e sira sei determina hela, tanba iha aldeia 12 Outobru ne’e sekarik PNDS mak implementa susar oituan tanba ho montante osan ne’ebé boot, entaun presiza halo kalkulasaun di’ak, servisu maka’as, nune’e sujere fó ba PDN.
Maske daudaun ne’e seidauk iha planu atu halo identifikasaun bee-moos ba programa anuál, nune’e ho problema ne’ebé komunidade sira enfrenta ba bee-moos, husu ba BTL, E.P, haka’as-an atu servisu nafatin, atu halo kontrolu ne’ebé di’ak no ba komunidade sira-ne’ebé asesu ona bee-moos tenke kontrola labele estraga bee arbiru.
Iha sorin seluk, tuir Xefe suku Bebonuk, Alfredo da Costa, komunidade Bebonuk agora dadaun ne’e iha hela prosesu alargamento estrada, no komunidade ne’ebé la asesu bee-moos hamutuk uma-kain 50 kompostu husi aldeia 20 de Setembru.
Iha suku bebonuk iha aldeia lima hanesan, aldeia metin 1, metin 2, metin 3, metin 4 no 20 de Setembru, komunidade sira nafatin uza bee ida anterior ne’e, maske bee nafatin, maibé dalaruma mai dalaruma mós bee la sai, “Entaun iha instalasaun foun fali ne’e ha’u fiar katak tempu-badak komunidade sira hotu bele asesu bee ne’ebé oras daudaun ne’e BTL halo hela instalasaun”, lideransa komunitária ne’e otimista.
Nia mós nafatin rekomenda ba BTL, E.P, atu nafatin tuun ba terrenu hodi haree kona-ba implementasaun ba instalasaun bee nian, tanba hanesan xefe suku no hanesan mós aman sempre la’o identifika problema ne’ebé komunidade sira hasoru.
“Hanesan lideransa suku ida-ne’e ha’u sempre tuun buka tuir problema kona-ba bee-moos, hanesan foin daudaun ne’e mosu desintendimentu entre komunidade ho ekipa BTL, tanba kanalizasaun ne’ebé antes ne’e BTL instala la funsiona”, xefe suku ne’e hateten.
Nia hatutan, kuaze oras sanulu resin-rua hanesan ne’e komunidade sira hein bee lamai, entaun iha dadersan BTL mai halo instalalasaun iha aldeia referida no mosu duni desintendimento lideransa lokál ne’e sa’e ba ko’alia hodi hakalma komnunidade sira tenki hein, hafoin halo servisu hotu BTL sei mai hadia kanu ne’ebé la funsiona.
“Tanba ne’e ha’u nafatin husu ba parte BTL nian atu nafatin tau matan ba komunidade suku Bebonuk ne’ebé to’o oras ne’e daudaun seidauk asesu ba bee-moos”, nia apela.
Aleinde ne’e kona-ba programa husi PNDS nian, daudaun ne’e iha suku Bebonuk seidauk identifika prgrama ne’ebé atu konklui ba iha PNDS tanba daudaun ne’e iha hela projetu hadi’a estrada iha aldeia meetin 1, meetin 2, metin 4 no 20 de Setembru, ne’ebé implementa husi kompaña Star King.
“Depois mak ita sei ko’alia fali ho sira diresaun PNDS nian atu nune’e bele kontinua ba programa PNDS implementasaun hodi kontinua kria alkatraun ba aldeia sira be’ebé seidauk asesu ba estrada”, nia énfaze.
Tuir Xefe suku Kuluhun, Deus D. Martins, kona-ba bee agora daudaun ita hatene ihá kuluhun ita iha aldeia hitu no aldeia ne’ebé presiza duni bee mak iha aldeia Soru Motu ba Dame ne’ebé pertense iha Taibessi Has Laran baliza ho fronteira suku Bemori no mós iha aldeia Natok.
“Foin daudaun iha loron Kuarta ne’e, ha’u orienta ona xefe Aldeia hodi lori pedidu ba iha ekipa téknika BTL nian iha Kaikoli atu tuun ba terrenu hodi haree komunidade sira-ne’ebé iha problema ba bee-moos, maibé to’o agora sira seidaun mai to’o agora”, lideransa komunitária ne’e informa.
Nia hatutan, sira sempre atualiza (update) informasaun ne’e dalaruma fulan ida bele to’o dala tolu no dala haat ida maibé nafatin iha responde husi ekipa kompetente tékniku la fiksu.
Infelizmente, relata ona dadus no dokumentus husi uma kain-51 ne’ebé la asesu ba bee-moos hodi rekomenda ba no parte BTL mós resposta katak iha tempu badak sira sei tuun hamutuk ho autoridade lokál sira la’o ba observa komunidade sira-ne’ebé asesu ba bee-moos, nune’e bele fornese bee ba to’o komunidade ne’ebé hela besik foho maibé, to’o agora BTL la mosu.
“Ita bele dehan komunidade iha suku Kuluhun aldeia rua ne’ebé mensiona iha leten la asesu ba bee-moos durante tinan-tolu ona, aumenta tan ho alargamentu ba estrada husi Kalifornia ba Kuluhun hodi fó impaktu mós ba kanalizasaun bee-moos nian”, xefe suku ne’e relata.
Nune’e, mekanizmu ne’ebé komunidade sira uza hodi asesu ba bee-moos mak sira sira kuru bee iha família balun ne’ebé fura rasik bee-moos, maibé dadaun ne’e fura bee ne’e ilegál. No, dalan ba sira laiha tanba ne’e nesesidade moris nia hodi fornese ba maske balun sosa bee iha karreta tanke.
“Aleinde ne’e komunidade sira mós la asesu ba dalan ne’ebé di’ak atu karreta tanke bele tama ba entaun ida-ne’e mós sai difikuldade ba sira. Nune’e, dalan ne’ebé iha sira tenke sosa pulsa eletrisidade ajuda ba família sira-ne’ebé perfura bee ne’e hodi kuru”, líder suku ne’e hatutan.
Nune’e hanesan líder komunitária nafatin ezije ba ekipa BTL atu bele tau konsiderasaun ba problema ida-ne’e tanba ne’e nu’udar nesesidade komunidade nian, karik komunidade sira fura bee ne’e ilegál no kanu ne’ebé sira destaka ne’e dehan komnunidade sira sala, entaun ida-ne’ebé mak ita-nia hakarak?.
Iha suku ida-ne’e iha tinan-2025 halo ona identifikasaun programa ba konklui iha PNDS no ekipa PNDS mós survey (peskiza) ona ba lokalizasaun iha aldeia rua maka hanesan aldeia Tane Mutu no aldeia Loe Laku, komunidade rasik atu fornese sira-nia rai hamutuk metro tolu hodi loke dalan, nune’e sira bele asesu.
“Tanba sira-nia preokupasaun ne’e mak bainhira ema ruma moras ambulância ida labele tama ba aldeia ne’e no bainhira ema ruma entaun sira tenke leba mate ne’e sai husi sira-nia hela fatin hodi hein iha estrada públiku, tanba dalan ladiak para karreta atu tama”, nia ko’alia.
Entaun programa ne’e hein de’it orsamentu bainhira orsamentu aprova para realiza programa PNDS suku kuluhun iha aldeia rua hanesan aldeia Loe Laku no aldeia Tane Mutu.
“Aleinde ne’e planua ba 2026 ne’e ita halo ona identifikasaun programa ba iha aldeia Toko Baru 2, ida-ne’e sei hadi’a dalan no mós baleta maibé ita haree uluk lai programa 2025 nian lai, tanba to’o agora mós orsamentu seidauk tama ba konta bankária suku nian, karik ita realiza tiha programa 2025 nian oportunidade ba 2026 nian mak dalan ho baleta nian”, nia akresenta.
Tanba ne’e nia husu ba ekipa tékniku PNDS nian husi postu no nasionál hamutuk kolabora no identifika programa ida-ne’ebé sai prioridade ba komnunidade sira liuliu iha suku Kuluhun maske iha 2025 ne’e sira haree ona atu hadi’a dalan ba aldeia rua no 2026 ne’e sei haree fali kona-ba dalan iha aldeia Toko Baru no mós aumenta ho valeta bee.
“Selae kuandu tempu udan kuitadu ita-nia komnunidade sira iha aldeia Toko Baru ne’e enfrenta ba inundasaun bee ne’e bele sa’e to’o sira-nia hela fatin, maibé agradese mós ba PNDS tanba tinan kotuk liubá ita hetan ona programa bee-dalan, enkuantu daudaun ne’e udan ba mós sira sente ladun hetan inundasaun maka’s ona”, nia kompara.
Maske iha aldeia balun rezolvidu ona komunidade sira-nia preokupasaun, maibé hanesan autoridade suku nafatin husu ba Governu liuhusi BTL atu nafatin kria kanalizasaun ba bee-moos nian iha aldeia seluk ne’ebé seidauk asesu ba bee-moos no sei sai preokupasaun ba sira nia moris.
Aleinde komunidade Kuluhun mak la asesu ba bee-moos maibé iha mós komunidade iha suku Bekora nian mak sei sai preokupasaun ba sira liuliu bee-moos, nune’e tuir xefe suku Bekora, António da Silva Soares katak, iha Bekora ne’e bee-moos arraska tebes satan daudaun ne’e iha hela projetu alargamentu ba estrada.
“Buat sira-ne’e hotu halo agora ne’e ami iha Bekora bee-moos laiha i ha’u mós sosa bee-moos loron-loron, kada loron sosa $20 dolares amerikanu iha karreta tanke tanba iha ami-nia suku Bekora ne’e kuaze komunidade hotu kedas mak la asesu ba bee-moos no komunidade sira kalan-kalan ne’e ba hein bee iha parte Auhun nian hodi kuru bee”, nia ne’e informa.
Autoridade komunitária ne’e hatutan, sira la asesu bee durante tinan barak ona no maneira ne’ebé sira iha mak perfura bee-moos no sosa bee iha tanke karreta, no nia mós sente triste haree ninia komunidade sira kalan la toba tanba hein bee hodi kuru.
“Kuitadu kalan ona sira hein bee hodi kuru no hiit bee ho distánsia ne’ebé dook nune’e ha’u husu SAS ne’e tenke haree ba bee ne’e prinsipál liu mai ami iha Bekora tanba bee laiha ne’e ita araska tebes no bee mak fó moris mai ema”, xefe suku ne’e hateten.
Nia hatutan maske antes ne’e parte BTL, E.P no SAS sira ba halo indentifikasaun ona iha área polísia nian ne’e maibé seidauk halo identifikasaun to’o iha parte kraik nian ne’e, enkuantu seidauk iha faze implementasaun to’o agora. “Ha’u tenta nafatin ko’alia ho sira, maibé ha’u hein to’o agora mós sira seidauk mai”, nia haktuir.
Entretantu maske komunidade sira la asesu bee-moos ho di’ak, maibé iha programa PNDS nian identifika iha aldeia balun mak halo ona valeta no estrada no tinan oin mai ita sei kontinua halo estrada ba aldeia sira-ne’ebé seidauk asesu ba estrada ho di’ak.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
