Akademista prefere Governu tau-atensaun ba setór turizmu
DILI, 20 Juñu 2025 (TATOLI)–Diretór Programa Doutoramentu Dili Institute of Technology (DIT) ne’ebé hanesan mós peskizadór, Manuel Vong, husu Governu tau-matan ba setór turizmu tanba bele lori impaktu ekonomia, sósiu kulturál inklui ambiente.
“Ita haree dezde 2002 to’o agora turizmu sempre sai atensaun husi Governu, entaun kestaun mak ne’e, oinsá materializa polítika ne’e bá iha asaun,” Manuel Vong informa ba Ajénsia TATOLI iha Salaun DIT, Manleuana, Dili, sesta ne’e.
Tuir Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 ne’ebé mak sai hanesan mata-dalan ba dezenvolvimentu nasionál, nia hateten, identifika komponente lima ne’ebé sai hanesan dezeju hodi dezenvolve nasaun. Dahuluk, turizmu ekolójika marítima tanba nasaun ida-ne’e illa, tasi mak hadulas entaun rikusoin iha marítima ne’e boot tebes (baleia, golfiñu, korál no seluk tan).
Komponente daruak, aspetu kulturál no sosiedade ne’ebé mak diversifikada, hatudu liuhusi arte, tradisionál sira (uma-lisan).
Datoluk, aspetu turizmu relijiozu tanba Timor-Leste nu’udár nasaun ne’ebé maioria ho relijiaun katólika, nune’e bele sai atrasaun turístika ne’ebé boot tebes iha sudeste aziátiku.
Dahaat, aspetu desportu no divertimentu sira seluk, liuhusi Timor-Leste nia partisipasaun ba organizasaun internasionál sira. Se Timor-Leste hakarak akomoda eventu iha rai ne’e, presiza kria kondisaun infraestrutura bázika liuliu otél tanba ho eventu sira-ne’e alternativa di’ak hodi dada turista sira mai rai-laran.
Dalimak, Meeting Invensive Convention (konferénsia internasionál) ne’ebé mak bele tulun nasaun ida-ne’e hola-parte iha prosesu tomak hanesan konferénsia iha kontestu Ázia ninian no Comunidade dos Países da Língua Portuguesa (CPLP).
“Komponente lima ne’e ita presiza iha kapasidade atu dezenvolve liuhusi jestaun rekursu tanba tuir ha’u-nia peskiza iha tinan 2019, ema ho totál rihun-924 mak halo viajen bá iha rai-li’ur liuhusi nasaun Ázia sira liuliu Denpasar, Indonézia, no Singapura,” akademista ne’e relata.
Peskizadór ne’e esplika, bele ka lae lori turista sira iha Bali, Indonézia, purvolta Millaun 16 kada tinan ne’e atu lori netik 1 millaun ida mai timor? Tanba se lori turista hirak-ne’e mai Timor entaun kada turista ida gasta rihun $2 iha kada semana, signifika katak bele hetan reseita purvolta Biliaun $2.
“Maibé, ita-nia númeru turista ne’ebé ki’ik-oan loos no kada tinan turista ne’ebé mai Timor hamutuk rihun-80. Aleinde ne’e, ita mós seidauk fahe vizitante sira-nia viza turístika maibé sira mai halo negósiu,” nia haktuir.
Tanba ne’e, atu transforma nasaun ne’e sai nasaun dezenvolvida, tuir eis-Ministru Turizmu ne’e katak Estadu tenke tau-matan ba setór turizmu iha nivel lokál, munisipál to’o nasionál.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
