DILI, 14 Agostu 2025 (TATOLI)—Sekretária Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) ho Konsellu Imprensa Timor-Leste (KITL) konkorda elimina artigu nú. 38 B ne’ebé ko’alia kona-ba “Responsabilidade Kriminalizasaun” iha revizaun datoluk ba Lei Komunikasaun Ssoiál (KOMSOS).
Notísia Relevante: SEKOMS-KI halo enkontru preliminár ba diskusaun kona-ba revizaun lei komunikasaun sosiál
Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosial, Expedito Loro Dias Xiemenes, hateten kona-ba prosesu revizaun Lei nú. 5/2014 “Komunikasaun Sosiál” ohin mak sira hahú diskute, entaun durante ne’e iha ema balun ne’ebé fó sai tiha esbosu lei ne’e ba públiku maibé tuir lolos ezbosu ne’e dokumentu ofisiál Governu nian ne’ebé labele fó sai ba públiku.
“Iha ema balun ne’ebé fó sai tiha ona ba públiku hodi provoka diskusaun públiku, maibé laiha buat ida, ne’e kapaas tebes hodi fo pareser ida ba Governu. Iha espekulasaun barak ne’ebé la tuir ona kontestu lei ne’ebé sei la’o ne’e, mak ami hanoin katak atu bele proteje jornalista sira hanesan informadór, edukadór ba iha ita-nia rain, entaun Governu liuhusi SEKOMS ho Konsellu Imprensa konkorda atu elimina artigu nú. 38 B,” Sekretáriu Estadu ne’e informa ba jornalista sira iha sala enkontru DNDM, Palásiu Governu, Dili, ohin.
Iha diskusaun ida ohinm nia hatutan, sira simplifika no hasai tiha esplikasaun detallu ida iha artigu nú. 38 B, tanba ho karáter ne’ebé hadomi ba profisaun jornalista sira-nian, sira sente katak esplikasaun ne’e bele mós fó fali espekulasaun ema balun nian ne’ebé ladun di’ak.
Tamba iha kontestu Timor-Leste nian, nia hateten, mídia mak pilár demokrásia no orgaun importante ba iha prosesu konstrusaun Estadu.
Tuir nia, husi diskusaun ne’ebe naruk nakonu ho amizade no ho kualidade espresaun ne’ebé ida-idak hato’o husi Konsellu Imprensa no mós husi ekipa jurídiku Governu nian, liuhusi Sekretáriu Estadu Expedito Ximenes rasik mak lidera diskusaun ne’e, no ikus mai sira konkorda katak atu bele halakon manipulasaun ka espekulasaun ne’ebé oras ne’e daudaun la’o iha públiku.
“Tanba ne’e, mídia mós tenke iha regulamentasaun ida-ne’ebé forte atu bele proteje no asegura servisu órgaun sosiál, iha revizaun ne’e laiha intensaun uitoan mós hodi hamate liberdade imprensa no kriminaliza produtu jornalístiku,” nia esplika.
Prezidente Konsellu Imprensa, Cesar Mali, hateten SEKOMS ho KI intende malu di’ak loos, hodi haree artigu ne’ebé sai polémika loos iha públiku no envolve sosiedade sivíl, komunidade mídia rasik ne’ebé fó reasaun maka’as tebes ba ezbosu lei ne’e rasik.
“Ohin, ami mai husu Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál atu esplika kona-ba intensaun husi artigu ida-ne’e, entaun nia hateten katak laiha intensaun atu kriminaliza mídia sira maibe iha intensaun atu proteje liután mídia sira,” nia dehan.
Tanba ne’e, sira konkorda hodi foti desizaun ida katak mantein lei ezisténsia no propoin hasai tiha ezbosu lei nú. 38 B, atu labele mosu konfuzaun no polémika ba orgaun sosiál sira hotu, entaun razaun retira tanba lei ezistente mós ko’alia konseitu ne’ebé hanesan.
“Diferensa mak ne’e, esbosu lei ida agora ne’e halo esplikasaun detallu liután, hodi hamosu interpretasaun kriminaliza jornalista,” nia hateten.
Ezbosu lei komunikasaun sosiál
Iha prosesu halo revizaun lei nú. 5/2014 “Komunikasaun Sosiál” ne’e, husi parte Governu liuliu Sekretária Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) aumenta tan artigu ida atu kriminaliza produtu jornalístiku ne’ebé hamosu pro-kontra iha komunidade mídia no sosiedade sivíl nia leet, liuliu kona-ba artigu 38 B (Responsabilidade Kriminál) ho konteúdu hanesan tuir mai;
- Publikasaun ka transmisaun testu ka imajen sira liuhusi meiu komunikasaun sosiál, ne’ebé ofende ben jurídiku sira-ne’ebé hetan protesaun kriminál, hetan kastigu tuir termu jerál sira, sein prejuizu ba dispozisaun sira lei ida-ne’e nian, no ninia apresiasaun mak responsabilidade tribunál judisiál sira-nian;
- Autoridade ba krime sira-ne’ebé komete liuhusi mídia sosiál iha sé de’it mak hakerek testu, imajen ka lian (audio) ne’ebé nia publikasaun ka transmisaun konstitui ofensa ida hasoru interese legál sira-ne’ebé proteje husi lei penal;
- Iha kazu publikasaun ne’ebé la autoriza, autór ba krime ne’e mak ema ne’ebé promove krime ne’e;
- Diretór, adjuntu-diretór, sub-diretór ka sé de’it mak espesifikamente substitui sira, nune’e mós editór, iha kazu publikasaun la’ós periódika, ne’ebé la kontra, liuhusi asaun adekuada, kometimentu krime liuhusi imprensa no ne’ebé bele halo ida-ne’e, sei hetan kastigu ho pena sira-ne’ebé prevee iha tipu legál korrespondente sira, ne’ebé redús ho datoluk ida ho sira-nia limite;
- Kona-ba deklarasaun sira-ne’ebé reprodúsho loloos ne’ebé halo husi ema sira-ne’ebé devidamente identifikadu, ema sira-ne’e de’it mak bele hetan responsabilidade, exetu sira-nia teor/konteúdu konstitui instigasaun atu komete krime ruma;
- Rejime previstu iha númeru anteriór aplika mós ba artigu opiniaun sira, bainhira identifika loloos autór;
- Kualkér ema ne’ebé, bainhira hala’o nia profisaun, interfere de’it iha maneira téknika, subordinada ka rutina iha prosesu elaborasaun ka divulgasaun publikasaun ne’ebé kontein hakerek ka imajen kontroversa, hetan izensaun hosi responsabilidade kriminál.
Notísia Relevante: Revizaun ba Lei KOMSOS labele fó ameasa ba liberdade imprensa
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
