DILI, 09 Outubru 2025 (TATOLI)-Komisaun C iha Parlamentu Nasionál (PN) ne’ebé trata Asuntu Finansa Públika, alerta ba Ministériu Públiku (MP) atu tau atensaun sériu ba kazu Ró Haksolok.
Tanba vizita traballu ne’ebé Komisaun halo iha loron 25 fulan Jullu liubá iha fatin estaleiru Atlantic Eagle iha Portugál, nota iha irregularidade barak.
Notísia relevante : Bankada CNRT prefere millaun $14 ba RAEOA sosa ró foun
Prezidente Komisaun C, Deputada Cedelízia Farria dos Santos, dehan vizita ne’e hodi haree direta konstrusaun ró no reuniaun ho lideransa empreza nian.
“Iha reuniaun ho lideransa sira husi Atlantic Eagle, intermu serbisu Komisaun tanba haree liubá orsamentu, ami nota iha irregularidade barak tebes,” nia hateten hafoin reuniaun Komisaun iha Parlamentu, ohin.
Tuir relatóriu fiskalizasaun Komisaun nian orsamentu ne’ebé Parlamentu aprova husi Governu anteriór aloka ba ró ne’e dahuluk millaun $17, tuir millaun $14 no ikus kuaze millaun $4.
“Husi relatóriu, ita halo ona pagamentu 100%, maibé parte kompañia hato’o pagamentu foin 93%. Pergunta mak ne’e osan balun la simu husi pagamentu iha ne’ebé hela, tanba ne’e, ami dehan iha irregularidade,” nia kestiona.
Aliende empreza hato’o katak, Governu seidauk selu empreza nia dívida millaun $3 ne’ebé utiliza ona selu saláriu funsionáriu, nesesidade operasional sira seluk.
Nune’e empreza husu Governu atu aloka tan millaun $8, 5 hodi selu dívida no konklui konstrusaun ró.
“Imajina ita-nia osan de’it agora Governu fó ne’e kuaze millaun $34, tuir loloos ita bele halo ona ró rua, mezmu sira dehan ne’e la to’o, agora sira husu Governu atu tau tan millaun $8,5,” nia salienta.
Prezidente Komisaun C realsa, orsamentu ne’ebé fó ona antes ne’e la’ós halo ró de’it maibé hadi’a hotu edifísiu no armazein empreza nian tanba ne’e ró labele hotu.
“Tanba osan ne’e {loloos} ita halo Ró Haksolok de’it, lae, ita sosa tiha asoens {saham} estaleiru ne’ebé la ho kondisaun di’ak, entaun ita-nia osan millaun $14 sosa {sahan} sira uza ba hodi hadi’a estaleiru ne’e,” nia katak.
Nia dehan, aat liután kada fulan Governu tenke selu osan rihun $9 aluga estaleiru ne’e to’o 2026 no liu ne’e tenke aluga ona osan rihun $30 kada fulan.
“Imajina ne’e ita tau hotu Ró Haksolok ne’e osan to’o hira,” nia preokupa.
Komisaun C rekomenda ba Governu atu labele tau ona orsamentu ba konstrusaun ró ne’e tanba iha prosesu legál rejista ona iha MP no parte Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés) halo hela investigasaun.
Nune’e Prokuradória Jerál Repúblika tenke aselera prosesu hodi bele apura loloos faktu.
“Husi Parlamentu ami ba halo fiskalizasaun, husi dadus sira ne’ebé iha Ministériu Públiku apura no loloos problema iha ne’ebé, espera aselera prosesu,” Prezidente Komisaun C fó hanoin.
Tuir fiskalizasaun ne’e nota mós katak mezmu sosa ona estaleiru maibé to’o agora Governu seidauk hetan lukru maibé iha mak dívida millaun $3.
Nune’e MP tenke halo investigasaun detallu hodi fó sai osan povu nian ne’e ba ne’ebé.
Observa direta
Cedelízia Faria, dehan durante vizita haree direta ró ne’e.
“Bainhira ami tama ba ró laran, sira la lori no la konkorda ami atu ba haree mákina ne’e, primeiru ami hakarak halo moris {mákina} ne’e funsiona duni ka lae? tanba iha 2017 inaugura hatama ona {ba tasi}. No ró ne’e haree husi liur kór atu lakon hotu ona,” nia haktuir.
Hodi dehan, ró ne’e iha inísiu kontratu EUTL millaun $13,7 maibé seidauk halo pagamentu.
“Pagamentu hahú husi 2014 bainhira Prezidente Autoridade RAEOA sesante, mak ita prosesu adendu haat, hamutuk ho kontratu inísiu {iha} lima,” nia hateten.
Entretantu, relatóriu fiskalizasaun Komisaun nian hetan aprovasaun ho votu a-favór hitu, maibé deputadu opozisaun Fretilin na’in-rua la marka prezensa.
Komisaun submete ona relatóriu iha meza Parlamentu nune’e sei halo aprezentasaun iha plenária no sei hato’o kópia ba parte Ezekutivu.
Lembra Ró Haksolok inaugura iha loron 26 Maiu 2017 iha sidade Figueirra da Foz, Portugál no tuir informasaun sei to’o iha Outubru 2017, maibé tanba problema internál empreza ho sub-kontratór mak to’o agora ró seidauk to’o iha Timor-Leste.
Ró Haksolok ho kustu millaun €13,7, iha kapasidade atu tula ema na’in-377 no karreta hamutuk 15.
Enkuantu, prosesu konstrusaun ba ró, ninia kontratu asina iha 2014 entre Governu no empreza portugés no konstrusaun konsege paradu, maibé bainhira estabelese ZEESM, prosesu konstrusaun ró-ahi ne’e entrega ba autoridade RAEOA mak responsabiliza.
Desizaun atu hili ninia estaleiru hosi V Governu Konstituisionál ne’ebé selebra kontratu ho estaleiru Atlantic Eagle Ship Building, Lda iha loron 22 Setembru 2014.
RAEOA-ZEESM simu prosesu konstrusaun ró liuhusi transferénsia projetu no alokasaun orsamentu hosi Governu sentrál ba autoridade hodi transfere podér no alokasaun verba ne’ebé akontese entre Governu no estaleiru Atlantic Eagle Ship Building.
Atu garante implementasaun tuir espesifikasaun no padraun tékniku ba ferry Ró Haksolok no asegura katak bele hetan rejistu internasionál tuir rekizitu Governu Timor-Leste , mak RAEOA-ZESSM selebra kontratu supervizasaun ba konstrusaun ferry ho Institutu soldadura no kualidade (ISQ, siglá portugés) ne’ebé hanesan instituisaun ho esperiénsia liu tinan 50 ho konstrusaun ne’ebé kredensiál atu fiskaliza konstrusaun.
Notísia relevante: Primeiru Ministru promete auditoria Aviaun ZEESM no Roo Haksolok
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Evaristo Soares Martins





