DILI, 29 Maiu 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, informa prosesu preparasaun ba podér lokál (Governu lokál) iha hela prosesu kapasitasaun rekursu umanu.
Deklarasaun ne’e Primeiru-Ministru hato’o hodi resposta ba proposta husi proponente ne’ebé atu mantein orsamentu MAE nian ka labele altera ba Orsamentu Retifikativu maibé sira husu atu altera fali husi orsamentu Ministériu Finansa nian.
“Iha finana ita hanoin katak sira tuur de’it iha Dili, afinál lae. Maibé sira fó nafatin asisténsia tékniku ba to’o munisípiu sira,” Xege Governu ne’e hateten iha debate espesialidade Orsamentu Retifikativu (OR) loron dahuluk nian iha Parlamentu Nasionál, ohin.
Xefe Governu hateten, tékniku sira ba hanorin oinsá mak atu ezekuta, halo jestaun tezoureira, no halo auditória interna ne’ebé forma tiha ona no monitorizasaun ka avaliasaun.
“Ho nune’e, ita hanorin, ita hakarak duni Governu lokál maibé agora ne’e iha prosesu ida atu kapasita rekursu umanu sira-nian, atu nune’e ita fiar ona katak osan ne’ebé sira husu atu halo bele sai di’ak,” nia hateten.
Tanba ida-ne’e, nia dehan, sira sempre hakbesik ba malu hodi ko’alia ba malu atu hadi’a jestaun di’ak liután, no hasai osan husi jestaun finansa públika ne’e la’ós ba uma laran nian maibé jestaun ne’e ba instituisaun hotu-hotu hodi garante katak sistema ne’ebé monta ne’e bele operasionaliza ho di’ak.
“Atu esklarese de’it ba povu tomak katak PAM sira mai hotu iha ne’e hodi rona no bainhira ita temi dehan 2027, la’ós dehan katak atu tau podér lokál husi Jaco to’o fronteira Oekusi dala ida de’it, ne’e lae,” nia dehan.
Nia dehan, preparasaun liuliu kona-ba planeamentu, ezekusaun finansa nian, transferénsia sira-ne’é MAE fó nafatin, maibé bainhira temi kona-ba finansa, sistema ne’e husi finansa mós haka’as-an tebes (kontribuisaun).
“Nune’e ami akompañ nafatin hela, dezenvolvimentu rekursu umanu iha kada munisípiu iha diversidade, hodi ami kurije nafatin. Iha 2027 atu halo eleisaun dahuluk karik ba Governu lokál la’ós ba fatin hotu-hotu, maibé ba iha munisípiu sira-ne’ebé sira-nia setór administrativu dezempeña ho di’ak ona,” nia hateten.
Tuir nia, ida-ne’e mak sira buka atu impulsiona, la’ós halo eleisaun ne’e hodi loke de’it, tuir mai mak halo sala mak hanesan Governu sentrál halo daudaun ne’e.
Nia hateten, Governu la konkorda ho porposta redusaun orsamentu Ministériu Finansa (MF) hodi realoka fali ba Ministériu Administrasaun Estatál (MAE).
“Tanba ne’e mak Governu ko’alia kona-ba podér lokál, maibé hasai fali osan, entaun ida-ne’e bolu atensaun ba sira maibé ami sei nafatin halo. Tanba ne’e mak ami iha prinsípiu la konkorda ho proposta sira-ne’e,” nia dehan.
Proponente husi bankada opozisaun
Aleinde ne’e, proponente husi bankada FRETILIN, Joaquim dos Santos, propoin Governu labele hasai orsamentu husi MAE nian ba orsamentu retifikativu, maibé mantein orsamentu rejionál no halo redusaun orsamentu iha MAE sei afeta ba atividade preparasaun eleisaun podér lokál, tanba ne’e mak sira hanoin katak Ministériu Finansa (MF) koa verba ida-ne’e la rasionál.
“Tanba ne’e mak ita hanoin hasai fali husi verba sira-ne’ebé razoavel iha ninia despeza, entaun ha’u hanoin intensaun prinsipál atu mantein verba orijinál ne’ebé MAE iha,” Deputadu ne’e deklara.
Nia dehan, sira halo retifikativu ne’e atu hadi’ak no fó resposta medida foun ba problema ne’ebé mak mosu.
Nune’e mós, Deputadu husi bankada FRETILIN, Antoninho Bianco, konsidera prosesu ezekusaun orsamentu ne’e la’o neineik loos (lentu) signifika dekretu-lei sira-ne’ebé akontese tenke sensibiliza.
“Ha’u hanoin MF tenke simu responsabilidade atu orienta lalais ho di’ak atu ezekusaun ne’e la’o. Tanba se ezekusaun mak obstákulu entaun instalasaun podér lokál mós sei enfrenta. Perigu loos, tanba ne’e orsamentu Estadu, nune’e ita presiza tetu,” nia deklara.
Aleinde ne’e, tuir tan proponente proposta husi bankada KHUNTO, António Verdial, hateten podér lokál nu’udar projetu ida-ne’ebé ba partidu polítiku hotu-hotu no implementa ona iha tinan barak nia laran.
“Nune’e, hamenus alokasaun orsamentu ba MAE iha tinan ne’ebé sira prepara hela eleisaun ba Governu lokál ladun desizivel,” nia hateten.
Tanba, bainhira sira análiza husi proposta retifikasaun nian hetan katak maske iha ezijénsia solidariedade husi departamentu no instituisaun Estadu hotu-hotu, MF la fó ezemplu iha solidariedade hanesan ne’e no MF sei bele ezekuta nia programa lahó problema ruma maske kompensa fundu sira-ne’ebé simu husi MAE.
Iha biban ne’e, Ministra Finansa, Santina Cardoso, reforsa katak proposta nú. 2 no nú. 12, kona-ba orsamentu ne’ebé oinsá atu repoin (tau) fila-fali orsamentu ne’ebé hetan kortajen husi Ministériu Administrasaun Estatál ho montante rihun $470-resin, ho sujestaun katak foti husi Ministériu Finansa nian ne’e labele.
Tanba orsamentu orijinál ne’ebé Ministériu Finansa iha, hetan mós apoiu direct budget suport ne’ebé hetan alokasaun millaun $2 ho programa ne’ebé espesifiku husi Uniaun Europeia no implementa hela liuliu ba automatizasaun jestaun finanseiru hanesan aprovizionamentu.
“Entaun, ho razaun ida-ne’e mak ami lahalo kortajen ba tanba iha programa ne’ebé mak nia orsamentu mai husi parseiru nian,” nia dehan.
Nia hatutan, Governu liuhusi Ministériu Finansa (MF) sei nafatin akompaña ministériu hotu-hotu, bainhira iha situasaun ne’ebé mak nesesita MF sei halo ezersísiu atu bele fó apoiu ba MAE presiza.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
