KAK seidauk konklui relatóriu kona-ba inspesaun Projetu Uma Dignu

DILI, 11 Agostu 2026 (TATOLI) – Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK) seidauk konklui relatóriu kona-ba monitorizasaun no inspesaun ba implementasaun Projetu Konstrusaun Uma Dignu, ne’ebé hala’o iha munisípiu Ainaru, Bobonaru, Manufahi, Manatutu,  no Lautein.

Komisáriu KAK, Rui Pereira dos Santos, hatete katak ekipa KAK nian halo ona inspesaun no agora halo hela prosesu elaborasaun relatóriu. Nia esplika katak relatóriu ne’e sei presiza kompleta dadus no rezultadu fiskalizasaun husi munisípiu lima ne’ebé implementa Projetu Uma Dignu, ne’ebé uza orsamentu entre rihun $30-resin to’o $45 ba uma ida.

Kestiona kona-ba bainhira ne’e sei konklui, Rui Pereira dehan seidauk bele determina tanba ekipa sira kontinua serbisu iha terrenu. “Bainhira finaliza mak sei fó ba mídia sira hodi públiku bele akompaña”, nia dehan ba Tatoli iha Timor Plaza, ohin.

Nia esplika katak intensaun husi inspesaun no monitorizasaun mak atu haree kompañia sira ne’ebé jere projetu kumpre ka la’e kontratu ne’ebé define. Bainhira iha problema tékniku ruma, tenke konsulta ho Ministériu Obra Públika no Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál atu bele heta apoiu no solusaun.

Nia aumenta katak objetivu seluk mak atu indentifika indísiu krime, inklui fraude iha konstrusaun, ne’ebé bele lori KAK atu halo investigasaun tui Lei nú. 7/2022.

“Maibé, primeiru ita rekolla uluk hotu informasaun sira. Ami-nia espetativa husi inspesaun ne’ebé ita hala’o mak hafanun kontratór sira bele finaliza projetu tuir tempu iha kontratu laran no ho orsamentu ne’ebé iha, atu benefisiáriu sira utiliza”, nia hatete.

Tuir publikasaun KAK nian, ekipa KAK lideradu husi Komisáriu-Adjuntu ba Serbisu Apóiu no Kooperasaun, Miguel Faria, hamutuk ho Ekipa Prevensaun Kriminál hala’o ona monitorizasaun ba konstrusaun Uma Dignu unidade 25 iha Tunubibi, munisípiu Bobonaru, iha fulan hirak liubá.

Ekipa to’o iha terrenu no hasoru malu ho enjeñeiru projetu husi Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária (MDRHK) ne’ebé destaka iha munisípiu Bobonaru, enjeñeiru husi empreza kontratór, traballadór no komunidade., hodi rekolla informasaun, halo observasaun no dokumentasaun ba kondisaun reál projetu iha terrenu.

Husi observasaun, ekipa KAK nota katak implementasaun Projetu Konstrusaun Uma Dignu iha Tunubibi kuaze ninia implementasaun la’o neineik no la tuir tempu ne’ebé determina iha kontratu.

Kontratu inisiál determia katak konstrusaun hahú iha 04 Novembru 2024 no tenke termina iha 04 Novembru 2025. Maibé, projetu seidauk remata no kontratu estende to’o 28 Maiu 2026. To’o agora, progresu fíziku foin atinje 48%.

Kauza prinsipál ne’ebé halo projetu atrazadu mak kompañia kontratór nia kapasidade finanseira ne’ebé limitadu hodi kontinua konstrusaun. Problema sekuk mak kona-ba materiál la disponivel, balun la tuir espesifikasaun no balun tama tarde.

Kondisaun hirak ne’e mós afeta produtividade traballadór sira. Aleinde materiál konstrusaun tama tarde, traballadór balun mós seidauk iha kontratu no seidauk simu pagamentu.

Ekipa mós identifika katak enjeñeiru tékniku sira-ne’ebé MDRHK kontrata atu halo jestaun no kontrolu ba projetu iha koñesimentu limitadu hodi halo supervizaun téknika. Ida-ne’e refleta mós iha sistema jestaun instituisaun nian, ne’ebé seidauk fó apoiu sufisiente ba funsionáriu ne’ebé destaka iha terrenu.

KAK identifika katak funsionáriu MDRHK sira iha terrenu laiha fatin serbisu ne’ebé aproprioadu no ekipamentu hanesan komputadór, printer no fasilidade administrativu seluk atu apoiu sira-nia serbisu.

Durante entrevista, enjeñeiru la konsege fó informasaun kompleta kona-ba projetu, tanba laiha dokumentu ruma iha sira-nia liman, hanesan dezeñu, Bill of Quantity, relatóriu supervizaun terrenu no dokumentu kona-ba progresu no pagamentu.

KAK mós identifika katak traballadór sira iha projetu troka malu dalabarak. Balun kontratu antes ona hodi halo konstrusaun, maibé molok projetu remata sira husik serbisu.

Kontratór depois kontrata traballador foun, maibé kontinua hasoru problema, inklui traballadór balun laiha koñesimentu, esperiénsia, liuliu iha montajen panel column edifísiu sira.

Aldeinde ne’e, kontratu entre traballadór sira no kontratór mós la klaru, nune’e halo sira vontade serbisu ladún iha.

Observasaun iha terrenu revela katak iha uma unidade 25 ne’ebé konstrui, uma barak mak abandona ho kondisaun grave. Kondisaun uma hahú aat, inklui parte nia isin-lolon uma balun nakfera no arus odamatan sira mós balun nakfera. Aleinde ne’e, besi, baut, muur no plat sira ne’ebé utiliza ba koneksaun panel column sira mós ferujen hotu ona.

Ekipa mós identifika katak item serbisu barak mak implementa la refleta ba Bill of Quantity (BoQ) no la tuir dezeñu. Ezemplu ida mak asesoria ba concrete panel ne’ebé nia medida balun naruk no balun badak. Panel balun mós la uza plat besi atu asegura ho hametin keneksaun entre panel sira.

Iha item preparasaun, KAK identifika katak posu ba bee kada uma la halo. Aleinde ne’e, septic tank toilet nian mós la tuir dezeñu, tanba bee-fo’er husi sanita direta ba bloku leten, ne’ebé tuir projetu tenke direta ba beton nia leten.

Implementasaun projetu ne’e mós lori impaktu sosiál ba komunidade. Bainhira ekipa KAK to’o iha fatin projetu, komunidade balun hato’os lamentasaun kona-ba serbisu kompañia kontratór.

Komunidade relata katak, ba konstrusaun Uma Dignu ida, empreza uza eletrisidade privadu husi komunidade atu hala’o serbisu. Ho situasaun ne’e, komunidade tenke gasta $3 kada loron atu sosa pulsa eletrisidade, enkuantu kompañia kontratór la asume kustu referidu.

Husi rezultadu monitorizasaun iha terrenu, KAK indentifika katak implementasaun projetu konstrusaun iha Tunubibi, Bobonaru, hasoru problema kompleksu, inklui kona-ba kontratu, BoQ, dezeñu, problema sosiál sira no risku boot atu hamosu korrupsaun ho tipu fraude konstrusaun no poténsia fó prejuízu ba Estadu.

Projetu ne’e dezeña la tuir kondisaun reál iha terrenu, liuliu la reflete kapasidade donu projetu rasik, inklui kompañia kontratór nasionál sira. Nune’e mós kontrolu husi donu projetu MDRHK no ADN la másimu.

Iha terrenu, ekipa KAK hala’o ona asaun prevensaun kriminál iha kontestu serbisu tékniku nian. Ekipa akonsella no rekomenda ona ba parte enjeñeiru tékniku sira atu serbisu tuir dokumentu tékniku dezeñu, BoQ no kontratu. Ekipa mós akonsella sira atu garante prinsípiu integridade iha projetu konstrusaun sira.

Ba medida mitigasaun iha nivel desizaun polítika sira, KAK sei prepara relatóriu inspesaun ida kle’an no estratéjiku hodi hato’o rekomendasaun hadi’a sistema sira jestaun no kontrolu nian rigór no efetivu ba donu projetu ho parte relevante sira.

Notísia relevante: http://Komisaun E identifika konstrusaun uma dignu iha Manatutu-Bobonaru la’o atraza –

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora