Yana Shapiro: Teknolojia CRISPR bele utiliza hodi haki’ak ai-horis iha TL
DILI, 24 Agostu 2026 (TATOLI)–Oradór iha Science for Development Summit 2026 Sci-Tech EXPO 2026, Yana Shapiro, afirma katak teknolojia modernu hanesan CRISPR bele utiliza hodi hasa’e kualidade haki’ak ai-horis iha Timor-Leste.
Nia dehan, teknolojia ba haki’ak ai-horis ohin loron diferensa tebes ho tinan 65 liubá bainhira nia hahú nu’udar kriadór ai-horis joven.
“Informasaun ne’ebé ita hatene iha nivel kiik tebes mak di’ak-liu duké bainhira ha’u la’o iha to’os sira durante oras barak hodi foti desizaun. Agora, ha’u bele halo ida-ne’e ho ferramenta hotu-hotu ne’ebé mak disponivel ba ha’u,” Yana Shapirohateten iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), segunda ne’e.
CRISPR La’ós OGM
Yana esplika katak iha tempu COVID-19, Prémiu Nobel monu ba Jennifer Doudna no Emmanuelle Charpentier tanba sira na’in-rua mak deskobre teknolojia CRISPR. Teknolojia ne’e permite tesi parte jéniku ai-horis nian ne’ebé hetan moras no troka ho rezisténsia, lahó presiza modifikasaun jenétiku klásiku ka OGM.
“Ho teknolojia OGM, ha’u iha tezoura molekulár kiik sira-ne’e no ha’u bele tesi área jéniku ida-ne’ebé simu moras ne’ebé fó presaun ba ai-horis ne’ebá no troka ho rezisténsia. La’ós hanesan fiksaun siénsia nian, loos ka la’e, maibé tuir loloos ida-ne’e loos. Ida-ne’e uza iha fatin hotu-hotu iha mundu,” nia subliña.
Nia mós informa katak nia empreza, Corteva, harii ona asesu nakloke ba teknolojia ne’e. Nune’e peritu sira hotu bele uza informasaun ne’e hodi hakiak ai-horis ho edisaun jéniku, la’ós OGM.
Oradór ne’e husu kolaborasaun entre Governu, indústria lokál no setór privadu atu implementa teknolojia ne’e iha Timor-Leste.
“Ita tenke serbisu ho Governu atu asegura katak ita iha protokolu sira ba teknolojia ne’ebá. Ami prontu liu atu ajuda ho ida-ne’e. Maibé ita presiza Governu nia sosa, ita presiza ita-boot nia indústria lokál nia sosa. Ita presiza ema sira ne’ebé fornese maioria husi ita-boot nia ai-han importadu sira atu sosa,” nia afirma.
Nia sujere atu hari’i sentru haki’ak ai-horis modernu iha universidade ka instituisaun peskiza nasionál iha Timor-Leste, nune’e bele fó ai-horis ho nutrisaun aas liu no rezistente ba peste ho tempu ne’ebé lalais liután.
“Ida-ne’e hamenus tempu ba haki’ak ai-horis nian ho substansiál liuliu ba ai-horis sira, maibé mós atu fó ba ita-boot nivel nutrisaun ne’ebé aas liu. Ida-ne’e la’ós fiksaun siénsia nian,” nia dehan.
Science for Development Summit 2026 Sci-Tech EXPO 2026, ne’e hala’o iha CCD hodi diskute solusaun siéntifika ba dezenvolvimentu agrikultura no seguransa ai-han iha Timor-Leste.
Singifikadu husu CRISPR
CRISPR mak teknolojia ida ne’ebé maka’as tebes atu edita DNA ho lalais no loloos iha organizmu moris sira.
Sistema ne’e imita defeza naturál baktéria nian hasoru vírus sira, uza proteína Cas9 hanesan tesoura molekulár hodi tesi sesaun espesífiku sira husi DNA no RNA matadalan ida hodi hetan fatin alvu.
Oinsá CRISPR Funsiona Matadalan: RNA espesializadu buka sekuénsia DNA ne’ebé laloos ka estragadu.
Tesi: Enzima Cas9 tesi DNA nia fiu iha pontu sira-ne’ebé presiza.
Hadi’a: Sélula sira koko atu hadi’a sira-nia an, hodi permite sientista sira atu hasai, troka, ka hatama jéniku foun sira.
Uzu Prinsipál Medisina: Trata moras sira-ne’ebé hetan husi bei’ala sira hanesan anemia sickle cell no moras jenétiku sira-ne’ebé ladún akontese.
Agrikultura: Halo ai-horis sira sai rezistente liu ba peste ka tempu.
Peskiza: Komprende funsaun jéniku no hetan ai-moruk foun sira.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
