EUA apoia TL atu dezenvolve lei salvaguarda Nukleár
DILI, 10 Setembru 2026 (TATOLI)–Péritu husi Estadu Unidu Amérika (EUA) rekomenda ba Timor-Leste atu kria lejislasaun kona-ba salvaguarda nukleár, inklui estabelese autoridade kompetente no regulamentu respetivu hodi garante implementasaun obrigasaun sira-ne’ebé mosu husi konvensaun internasionál ne’ebé nasaun ne’e ratifika ona.
Rekomendasaun ne’e aprezenta iha loron daruak enkontru konsulta kona-ba enkuadramentu legál ba salvaguarda nukleár, ne’ebé hala’o iha Dili, kinta ne’e.
“Buat ne’ebé peritu sira rekomenda mak oinsá ita bele prepara ita-nia aan hodi trasa lei ida ne’ebé di’ak, tuir kondisaun ita-nia nasaun nian,” Diretór Nasionál Konsellu Juridiku iha Ministériu Justisa, Miguel Fernandes, hateten ba jornalista sira iha Salaun Nobre Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK).
Responsável ne’e hataten, péritu norte-amerikanu sira husu Timor-Leste atu konsidera kondisaun nasionál bainhira hakerek lejislasaun, inklui dimensaun nasaun, populasaun, no kapasidade iha rekursu umanu no finanseiru.
Entre rekomendasaun sira-ne’e mak preparasaun autoridade salvaguarda no nia regulamentu, ne’ebé tenke integra iha enkuadramentu jurídiku nasionál atu implementa obrigasaun sira-ne’ebé Timor-Leste asume ona.
Miguel Fernandes esplika, maske Timor-Leste nasaun kiik no seidauk afetadu diretamente husi arma kímika ka biolójika, maibé nasaun ne’e ratifika ona konvensaun internasionál barak relasiona ho asuntu ne’e no arma nukleár.
“Bainhira ita ratifika konvensaun ida, ita iha obrigasaun hodi hakerek lei ida hodi implementa konvensaun ne’ebé ita ratifika ona,” nia subliña.
EUA Hato’o disponibilidade apoiu formasaun
Nia rekoñese katak Timor-Leste sei hasoru limitasaun iha rekursu umanu no finanseiru espesializadu hodi implementa konvensaun internasionál balun.
Nune’e, peritu sira EUA nian hato’o ona sira nia disponibilidade atu apoia Timor-Leste liu husi formasaun espesializada no kursu sira iha área ne’e.
“Se ita laiha koñesimentu relasiona ho konvensaun arma nukleár, ita tenke halo esforsu maka’as liután hodi dezenvolve ita-nia rekursu umanu liuhusi formasaun, tanba peritu sira Estadu Unidu nian disponivel atu apoia ita,” nia esplika.
Miguel Fernandes defende mós investimentu iha formasaun ba sidadaun timoroan sira, inklui haruka tékniku ba instituisaun edukativu ka formasaun espesializada sira hodi kria kapasidade nasionál.
“Hakarak ka lakohi, ita tenke hakaas-an atu halo ezbosu lei ne’e, tanba ita ratifika tiha ona konvensaun ne’e, ita labele hamriik de’it hodi hein. Se la’ós agora, bainhira mak sei iha,” nia dehan.
Rekomendasaun Sei Submete ba Governu
Diretór ne’e konsidera rekomendasaun sira ne’e hanesan “serbisu uma nian” ba autoridade timoroan sira hodi defini esforsu ne’ebé presiza hodi estabelese enkuadramentu legál ba salvaguarda nukleár.
“Rekomendasaun ne’e hanesan servisu uma nian ba ita-nia líder sira, kona-ba oinsá ita bele haka’as-an, tanba ida-ne’e preokupa mós ita-nia dignidade nu’udar nasaun soberanu,” nia dehan.
Nia hatutan, rekomendasaun sira-ne’e sei aprezenta ba Governu hodi konsidera no foti desizaun kona-ba pasu tuir mai. Prosesu ne’e envolve Governu no Parlamentu Nasionál, tuir kbiit ne’ebé prevee iha Konstituisaun Repúblika.
“Poder atu halo lei ne’e Parlamentu nian maibé envolve mós Governu, tanba Konstituisaun estabelese entidade sira-ne’e nia podér atu dezenvolve lejizlasaun relasiona ho enkuadramentu legál ba salvaguarda nukleár,” nia dehan.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
