STAE, CNE no MAE halo destruisaun ba materiál eleisaun anteriór iha Hera

DILI, 18 Setembru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) hamutuk ho órgaun independente hanesan Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) ho Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza), Sesta ne’e, akompaña hosi Polísia Nasionál Timor Leste (PNTL) no reprezentante partidu polítiku sira halo destruisaun materiál iha Suku Hera, Postu Administrativu Kristu Rei, Munisípiu Dili.
“Ohin ita halo destruisaun ba akta sira-ne’ebé ita uza ona iha eleisaun prezidensiál iha 2022 no eleisaun parlamentár 2023,” Diretór Jerál Interinu STAE, Eduardo Casmeieo de Deus dehan ba jornalista sira, iha salaun STAE.
Nia subliña ohin hahú iha Munisípiu Dili no iha semana tuirmai sei hala’o fali iha munisípiu sira hotu.
“Ohin ita hala’o destruisaun iha Dili no iha 22-24 Setembru ita sei kontinua halo destruisaun materiál iha munisípiu sira hotu. Ita halo destruisaun materiál bazeia ba Dekretu-Lei no STAE husu aurizasaun hosi Tribunál Supremu hafoin halo destruisaun ba materiál hirak-ne’e,” nia esplika.
Tipu materiál mak hanesan bulletin, akta, tinta indelible no formuláriu sira-ne’ebé iha ligasaun ho eleisaun 2022 no 2023. Kona-ba totál kada tipu ne’e laiha maibé sura hosi tipu materiál.
Entretantu, Adelino Oliveira Maia, nu’udár reprezentante CNE haktuir katak iha Dekretu-Lei Númeru 7/2022 Artigu 55 iha pontu ida hateten depoiz eleisaun ida ramata materiál hanesan bulletin votu tenke halo destruisaun no durasaun rai iha STAE durante tinan ida.
Pontu rua hateten kuandu ho prazu ne’ebé iha mak laiha despaxu kontráriu hosi Tribunál, entaun STAE tenke presede ba prosesu destruisaun tanba ne’e mak bele iha espasu hodi simu fali foun.
Nia esplika prosesu destruisaun ne’e oinsá fó espasu sufisiente ba STAE atu prepara fali ba eleisaun iha 2027 nian. Antes halo destruisaun materiál presiza iha despaxu hosi órgaun nivel altu hanesan Tribunál Rekursu.
Aleinde ne’e, Reprezentante MAE, Maria Odete Barros Florindo, dehan destruisaun materiál ne’e importante atu oinsá bele simu fali foun hodi halo preparasaun ba eleisaun tuirmai.
Iha Jornal da República, pontu importante mak regra kona-ba destruisaun buletin votu ka materiál eleitorál. Iha Decreto-Lei n.º 7/2022 no iha regulamentu eleitorál sira, regra ne’e hakerek klaramente: dahuluk, dispozisaun importante iha Artigu 55.º.
Iha Regulamentu STAE, Artigu 55.º – Destino dos boletins de voto e das actas das operações eleitorais, determina katak Boletins de voto no actas eleitorais tenke hela iha guarda STAE, no disponivel ba STJ, durante tinan ida depoiz rezultadu eleisaun anúnsiu.
Depoiz tinan ida, se laiha determinasaun judisiál kontráriu, STAE halo destruisaun buletin votu. Maibé, ida hosi buletin votu tenke rai no entrega hamutuk ho akta ba Arkivu Nasionál Timor-Leste, ba finalidade arkivu.
Ne’e importante tanba “destruisaun” la signifika destruí dokumentu eleitorál hotu-hotu. Regra espesífika ne’e refere ba buletin votu, ho ezesaun ida atu rai iha Arkivu Nasionál.
Pontu daruak mak kona-ba regra hanesan iha regulamentu eleisaun seluk. Peskiza mós hetan dispozisaun hanesan iha regulamentu ba eleisaun sira seluk. Ezemplu, Artigu 60.º determina katak buletin no akta hela iha guarda STAE durante tinan ida depoiz rezultadu definitivu no depoiz prazu ne’e, se laiha orden judisiál kontráriu, STAE destrói buletin ho ezemplár ida ba Arkivu Nasionál.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

