AJTL – Entidade relevante diskute liberdade imprensa no asesu informasaun ba kobertura kazu Scam Call Centers

DÍLI, 28 Setembru 2026 (TATOLI) — Asosiasaun Jornalista Timor-Lorosa’e (AJTL), hamutuk ho reprezentante sosiedade sivíl no instituisaun Governu promove diskusaun kona-ba Liberdade Imprensa no asesu jornalista ba informasaun liga ho kazu scam call centers iha Timor-Leste.
Sorumutuk ne’e hala’o ho partisipasaun husi Judicial System Monitoring Programme (JSMP), HABADA, The Asia Foundation, Sekretariadu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Polícia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no Banco Central de Timor-Leste (BCTL).
Atividade ne’e hala’o iha ámbitu komemorasaun Loron Liberdade Imprensa ba dala-51, ho objetivu atu diskute importánsia asesu mídia ba informasaun no dadus kona-ba asuntu sira ne’ebé importante ba públiku.
Prezidente AJTL, Zevónia Vieira, hateten katak diskusaun ne’e importante atu hasa’e koñesimentu jornalista sira-nian kona-ba kobertura kazu scam call center.
Nia dehan PNTL halo ona operasaun iha fatin barak hodi kaer suspeitu ba kazu scam call center.
Maibe, nia dehan, dalaruma jornalista laiha asesu ba informasaun liga ho kazu scam call center.
“tanba ne’e ita bolu entidade hotu atu koordena malu servisu iha terenu,” Zevónia hateten ba jornalista sira iha Salaun Fokupers Farol, Dili, Sexta-feira (25/09).
Nia hateten katak, tuir observasaun AJTL, kobertura jornalista sira kona-ba kazu scam call center seidauk kle’an tanba foku liu ba númeru prosesu no julgamentu iha tribunál, enkuantu seidauk iha informasaun barak kona-ba oinsá rede sira ne’e hala’o atividade, razaun sira harii call center no tanba saida mak atividade ne’e akontese iha Timor-Leste.
“Atividade ne’e ki’ik, maibé ninia rede iha kotuk boot tebes, hodi na’ok dadus ema nian, foti osan no halo tráfiku umanu. Entaun ida-ne’e mak sai preokupasaun boot. Tanba ne’e, presiza jornalista sira atu foti informasaun ne’e kle’an liután,” nia dehan.
Zevónia hateten katak advokásia kona-ba liberdade imprensa ne’e mós sei inklui atividade media tour iha área fronteira, atu jornalista sira bele halo kobertura kona-ba transasaun ilegál no movimentu ilegál liuhusi fronteira terrestre no marítima.
Iha sorin seluk, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, hateten katak diskusaun ne’e relevante ho situasaun atuál, liuliu kona-ba kazu scam call center, ne’ebé la’ós de’it envolve fraude finanseira, maibé mós iha relasaun ho teknolojia, krime sibernétiku no krime transnasionál.
“Iha situasaun ida-ne’e hatudu katak papel mídia sai importante liután atu ajuda públiku komprende situasaun saida mak akontese iha ita-nia rai no oinsá fraude ne’e bele akontese no komunidade bele proteje an,” Expedito hateten.
Nia husu jornalista sira atu kesi sira-nia reportajen ba faktus no halo verifikasaun rigorozu antes publika informasaun, inklui liuhusi buka fonte ofisiál no konfirma dokumentu sira ne’ebé bele sai evidénsia hodi haforsa reportajen.
Expedito husu jornalista sira atu labele fasil influensiadu husi informasaun hoax ka konta falsu ne’ebé ema fahe liuhusi identidade falsu, tanba jornalista iha responsabilidade étika atu fó sai informasaun ne’ebé kredível ba públiku.
Enkuantu, Komandante Operasaun Munisípiu Dili PNTL, Armando Monteiro, hateten katak atividade scam call center sai ona problema globál no rejionál, no la’ós de’it akontese iha Timor-Leste, maibé mós iha nasaun dezenvolvidu sira.
Nia hateten katak PNTL, liuhusi operasaun sira ne’ebé hala’o ona, konsege halo operasaun iha fatin 23 no asegura suspeitu 418, kompostu husi feto 86 no mane 332, ne’ebé mai husi nasaun 11.
PNTL mós asegura ekipamentu no fasilidade sira ne’ebé uza iha atividade scam call center, inklui Starlink 54, komputadór 97, laptop 161, telemovel 609, iPad walu no motór 13.
Nia hateten katak suspeitu sira dalaruma la hala’o atividade ne’e de’it iha edifísiu laran, maibé uza mós espasu públiku tanba atividade ne’e depende ba koneksaun internet no bele hala’o iha fatin oioin.
“Ema hirak-ne’e gosta mai halo atividade scam call center iha ita-nia rai tanba ita-nia lei sibernétika no kontrola seidauk forte. Maske Timoroan sira seidauk sai vítima ba kazu ne’e, maibé sira bele bosok ema sira husi nasaun seluk,” nia dehan.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Filomeno Martins

