Top

Janeiru-Setembru: HNGV rejista pasiente moras mentál 227 ho maioria feto

Ema ho defisiénsia mentál hosi suku Ritabou ho naran koñesida ‘Nando Pinki’ movimenta ba-mai iha luron públiku ho isin-molik. Imajen Tatoli/Sérgio da Cruz.

DILI, 16 Outubru 2026 (TATOLI)—Xefe Departamentu Psikiatra iha HNGV, Gaspar Quintão hateten tuir dadus husi Hospitál Nasionál Guido Valadares liuhusi Departamentu Psikiatra rejista pasiente moras mentál husi Janeiru to’o Setembru ne’e simu pasiente moras mentál hamutuk 227 no husi númeru ne’e maioria feto no barak mai husi Dili.

“Iha Departamentu Psikiatra iha HNGV no mós internamentu ba pasiente sira,komesa husi Janeiru to’o setembru totál hamutuk 227 no sira ne’ebé mak konsulta esterna mai husi li’ur halo konsulta de’it no fila ba uma ne’e 2.500 ital. Husi númeru baixa ne’ebé mak iha no konsulta esterna, númeru aas liu feto kompara ho mane,” Gaspar Quintão hateten ba Jornalista sira iha Salaun HNGV, ohin.

Nia relata, totál pasiente sira hahú Janeiru to’o Setembru 227 kompostu husi mane na’in-93 no feto na’in-134.

“Ita iha mane 93 no feto 134, maibé pasiente sira ne’ebé mak durante ne’e kontinua sira-nia  tratamentu hamutuk rihun 2,575 ne’e kompostu husi mane 1.267 no feto 1,308, no na’in-ida mak durante ne’e ami halo tratamentu iha departamentu Piskateria ne’e,” nia dehan.

Tanba ne’e mak liuhusi komemorasaun Loron Mundiál Saúde Mentál, Hospitál Nasionál Guido hamutuk ho parseiru hakarak hasa’e konsiénsia públiku kona-ba saúde mentál no hamenus estigma hasoru pasiente sira.

“Ita komemora saúde mentál importante tebes iha sosiedade, tanba ne’e komunidade tenke komprende katak ema-ne’ebé sofre problema saúde mentál presiza hetan apoiu, komprensaun no hetan tratamentu apropriadu. Ho nune’e, ha’u husu  ba públiku atu la diskrimina ema-ne’ebé sofre moras saúde mentál, maibé fó apoiu no enkorajamentu atu sira bele buka tratamentu iha instituisaun saúde ne’ebé apropriada,” nia dehan.

Munisípiu sira-ne’ebé mak ho kazu moras mental barak liu mak Munisípiu Dili, tuir kedas Baucau no Ermera. Diagnóstiku ne’ebé komún liu mak primeiru eskizofrenia, segundu depresasaun no terseiru ansiedade.

“Ita dehan Munisípiu Dili barak liu tanba Dili akumula ema hotu. Ne’ebé la signifika ema sira-ne’e hotu husi Dili, maibé ita bele dehan balun husi munisípiu seluk mós iha laran hotu. Maibé ita liga ho tema Komemorasaun Loron Mundiál Saúde Mental ne’ebé foka ba esperiénsia moris pasiente sira-nian hodi fó mudansa ba sira nia moris,” nia afirma.

Nia hateten, pasiente sira-ne’ebé mak hetan moras tenke halo tratamentu nune’e bele halo deteta sedu no mai lalais halo tratamentu iha fasilidade saúde, liuliu iha parte saúde mentál.

“Ho identifikasaun ne’ebé sedu no di’ak, ami iha esperansa katak sira bele rekupera lalais no fila fali ba sira-nia atividade loron-loron, tantu hanesan inan-aman no estudante, hodi hala’o sira-nia kna’ar ho di’ak. Pasiente ne’ebé iha problema hanoin mak bele hakbesik-an atu halo mudansa sei boot liu no rezultadu sei di’ak-liu,” nia dehan.

Nia esplika, iha ámbitu komemorasaun Loron Mundiál Saúde Mental, nia mós apela ba públiku atu labele lori pasiente ba fatin sira seluk hanesan matan-dook. Labele ba fali fatin sira hanesan matan-dook, abandona no kesi mak foin lori mai ne’e tarde liu ona.

Iha fatin hanesan, Programa Manajer Saúde Mentál husi Santo Jhon of God, James Somerville, informa katak ohin loron ne’e ema rekoñese loron saúde mentál mundiál, hakarak uza momentu balu atu reflete kona-ba buat ne’ebe mak afeta ema ida-idak, tantu profisionalmente no pesoalmente.

“Ita-nia saúde mentál no beinstar nu’udar profisionál saúde, ita dedika ita-nia an atu kuida ema seluk. Kada loron ita apoia pasiente no família liuhusi moras, inserteza no momentu balun ne’ebé difisil liu iha ita-nia moris. Aleinde servisu ida-ne’e iha rekoñesismentu no signifikativu, maibé mós iha ezijensia halo ita kolen emosionalmente. Iha tempu balun halo ita sente tutur naha todan,” James Somerville dehan.

Nia dehan, ho razaun ida-ne’e, kuidadu ema-nia saúde mentál rasik importante mós hanesan kuidadu fiziku ba ema sira-ne’ebe serbí.

“Tema fulan saúde mentál Australiano nian ba tinan ida-ne’e “Mai ita hamutuk hakat ba oin” fo hanoin mai ita katak ita hamnetin ita-nia beinstar liuhusi konesaun, apoiu no ita mesak ema ida de’it. Tema loron saúde mentál mundiál globál, ema rona ita-nia esperiénsia,lian orijinál, mudansa orijinál, enkoraja ita atu rona no aprende husi ema seluk nia esperiénsia,” nia dehan.

Nia afirma, mensajen ne’e simples maibé forte rona ho sentimentu hakarak atu hatene, empatia no la julga. Ema dalaruma labele rezolve problema ne’ebe mak ema ida hasoru, maibé bele fo oportunidade atu ema seluk bele rona, respeita no apoia sira importánsia husi saúde mentál hanesan mós saúde fíziku.

“Saude mentál influensa maneira ita hanoin, sente no foti asaun, no halo konesaun ho ema sira-ne’ebé hamutuk ho ita. Maibé, ema barak mak luta nafatin iha silénsia tanba estigma, tauk, ka inserteza atu buka ajuda. Ohin loron mak oportunidade atu hasoru estigma ne’e no fo hanoin fila-fali mai ita nomós ba ema seluk katak husu apoiu la’ós sinál frakeza. Ida-ne’e mak sinál loloos husi forsa no korajen. Ha’u enkoraja ita ida-idak atu check kolega serbisu, prioriza ita-nia beinstar rasik no buka tempu atu rona bainhira ema ida presiza ita-nia apoiu,” nia dehan.

Dalabarak, tuir nia, asaun kiik husi laran maus, kompaixaun no konesaun bele halo mudansa signifikativu. Tanba ema ida kontínua ninia servisu ne’ebe importante iha kuidadu saúde, entaun nia promove ambiente servisu no uma ida-ne’ebe seguru, respeitozu no apoiu.

“Mai ita hamutuk harii kultura kuidadu malu no konsidera malu nu’udar ema ida de’it, la’ós ba de’it pasiente maibé mós ba ema seluk,” nia dehan.

Diretor Ezekutivu Hospitál Nasionál Guido Valadares, Nuno Vital, afirma problema saúde mentál bele afeta ema hotu liuhusi stres, presaun iha servisu, problema família, trauma husi pasadu no difikuldade atu foti desizaun, hotu-hotu bele sai parte husi dezafiu ne’ebé ema hotu enfrenta iha moris loro-loron.

“Importante atu ita komprende katak hasoru difikuldade emosional la’ós sinál frakeza. Ita hotu iha tempu ne’ebé ita sente kolen, preokupa ka ladún iha forsa atu kontinua. Tanba ne’e, ita presiza aprende atu kuida ita-nia saúde mentál, fó tempu ba ita-nia an rasik, no la haksolok atu buka ajuda bainhira presiza,” nia dehan.

Nia haktuir, Hospitál Nasionál Guido Valadares sai fatin ne’ebé atu kuidadu ema hotu-hotu, ho nune’e ba tinan oin Hospitál Nasionál Guido sei iha planu atu halo aumenta sala emerjénsia ba Out Care iha departamentu Piskateria iha HNGV.

“Ami konsellu diretiva HNGV iha ona hanoin atu harii, sala emerjénsia ida ba departamentu Piskiatra atu nune’e bele halo atendimentu diretamente ba ita-nia pasiente ne’ebé mak sofre  mentál,” nia dehan.

Entretantu, Departamentu Psikiatria iha HNGV iha profisionál saúde sira, inklui médiku espesialista, médiku jerál, psikólogu kliniku no enfermeiru sira, ne’ebé prontu atu atende kazu saúde mentál iha Timor-Leste.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!