Top

UE no parseiru internasionál avalia apoiu ba misaun observasaun Eleisaun Prezidensiál 2027

Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral. Imajen TATOLI/Francisco Sony

DILI, 27 Outubru 2026 (TATOLI)—Ministériu Administrasaun Estatál (MAE), hamutuk ho Delegasaun Uniaun Europeia (UE) no parseiru internasionál sira, konsidera posibilidade atu fó apoiu ba preparasaun misaun observasaun eleitorál iha Timor-Leste, inklui formasaun ba observadór nasionál no fiskalizadór sira, hodi hametin transparénsia no kualidade prosesu eleitorál.

Asuntu ne’e sai parte hosi diskusaun kona-ba importánsia kolaborasaun entre Governu Timor-Leste, UE, Nasaun Unida (ONU), Austrália no parseiru internasionál sira seluk atu apoia preparasaun ba eleisaun.

Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, hateten katak misaun observasaun eleitorál sei iha kna’ar atu akompaña prosesu eleisaun, la’ós de’it iha Díli, maibé mós iha sentru votasaun sira iha área remota, hodi avalia prosesu eleitorál no kontribui ba transparénsia.

“Misaun observasaun eleitorál sei iha kna’ar atu akompaña prosesu eleisaun, la’ós de’it iha Díli, maibé mós to’o sentru sira iha área remota, hodi avalia prosesu eleitorál no kontribui ba transparénsia,” Tomás Cabral dehan ba jornalista sira iha edifísiu MAE, Kolmera, Tersa ne’e.

Nia esplika katak parseiru internasionál sira bele fó apoiu liuhusi ekipamentu, rekursu finanseiru no formasaun ba observadór nasionál no fiskalizadór sira, hodi hasa’e sira-nia kapasidade no preparasaun ba eleisaun.

Tomás Cabral mós hateten katak númeru observadór internasionál ne’ebé sei mai Timor-Leste sei depende ba desizaun no kapasidade finanseira hosi instituisaun ka organizasaun sira-ne’ebé envolve iha misaun observasaun.

“Nune’e, kolaborasaun entre parseiru internasionál no instituisaun nasionál importante atu hametin preparasaun eleitorál, inklui apoiu tékniku no formasaun ba observadór nasionál, hodi garante observasaun eleitorál ne’ebé efetivu,” nia esplika.

Iha parte seluk, Embaixadór Uniaun Europeia iha Timor-Leste, Thorsten Bargfrede, hateten katak UE haruka ona ekipa peritu ida mai Timor-Leste atu avalia kondisaun sira molok foti desizaun kona-ba haruka misaun observasaun ba Eleisaun Prezidensiál 2027.

Bargfrede esplika katak ekipa peritu ne’e hala’o vizita durante semana kotuk no semana ne’e, hafoin Prezidente Repúblika konvida UE atu observa prosesu Eleisaun Prezidensiál 2027.

“Ekipa peritu ne’e kompostu hosi espesialista sira iha área siénsia polítika, demokrasia no lojístika, ne’ebé hala’o diálogu ho membru Governu, sosiedade sivíl no mídia sira,” nia haktuir.

Tuir embaixadór ne’e, diálogu hirak-ne’e importante atu avalia interese UE nian atu haruka misaun observasaun eleitorál no verifika kondisaun sira iha Timor-Leste molok foti desizaun.

“Ekipa ne’e ko’alia hela ho membru Governu, sosiedade sivíl no mídia sira atu avalia interese Uniaun Europeia atu haruka misaun observasaun ba eleisaun iha Timor-Leste no haree se kondisaun sira permite atu haruka misaun observasaun ida,” Bargfrede dehan.

Nia aumenta katak, depoizde ekipa peritu aprezenta rezultadu, avaliasaun no análize, UE sei foti desizaun kona-ba haruka ka lae misaun observasaun eleitorál ba Timor-Leste.

Bargfrede mós hateten katak, se kondisaun sira permite no UE deside atu haruka misaun, ida-ne’e sei sai misaun observasaun eleitorál UE nian ba dala neen iha Timor-Leste.

Maski nune’e, desizaun finál kona-ba haruka misaun observasaun sei depende ba rezultadu avaliasaun no análize ne’ebé ekipa peritu aprezenta.

Misaun observasaun eleitorál UE nian iha objetivu atu observa prosesu eleisaun no avalia se prosesu ne’e hala’o tuir prinsípiu demokrátiku no padraun eleitorál relevante sira.

Kontestu

Preparasaun ba Eleisaun Prezidensiál 2027 iha Timor-Leste envolve koordenasaun entre instituisaun eleitorál, órgaun Estadu no parseiru internasionál sira. Iha 28 Setembru 2026, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão simu delegasaun Misaun Avaliasaun Nesesidade Eleitorál ONU, ne’ebé mai Timor-Leste atu avalia nesesidade asisténsia internasionál ba preparasaun siklu eleitorál tuirmai.

Área apoiu ne’ebé diskute inklui edukasaun sívika, atualizasaun no rejistu biométriku eleitorál, preparasaun ba votasaun timoroan sira iha rai-li’ur no apoiu tékniku ba instituisaun eleitorál. Governu mós diskute ho parseiru internasionál sira kona-ba partisipasaun observadór internasionál.

Lee notísia relevante: ONU avalia nesesidade Timor-Leste nian ba eleisaun tuirmai – TATOLI.

Antes ne’e, iha 13 Outubru 2026, Governu liuhusi MAE, Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE), Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza) no Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) hala’o reuniaun téknika atu koordena preparasaun no planu seguransa ba Eleisaun Prezidensiál 2027. Reuniaun ne’e foka ba identifikasaun nesesidade, risku no medida sira-ne’ebé presiza prepara molok eleisaun.

Lee mós: Governu, STAE, CNE no PNTL hala’o reuniaun téknika kona-ba Eleisaun Prezidensiál 2027 – TATOLI.

Iha 21 Outubru 2026, CNE mós hasoru malu ho delegasaun UE iha Kolmera, Díli, atu fahe informasaun kona-ba preparasaun ba Eleisaun Prezidensiál 2027 no posibilidade konvida observadór internasionál.

Vise-Prezidente CNE, Pedro dos Santos, esplika katak enkontru ne’e fó oportunidade ba delegasaun UE atu komprende preparasaun no servisu sira-ne’ebé CNE hala’o. Nia mós hateten katak data eleisaun prezidensiál seidauk formaliza hosi Prezidente Repúblika iha momentu enkontru ne’e.

Lee mós: CNE no UE diskute preparasaun observadora ba Eleisaun Prezidensiál 2027 – TATOLI.

Enkuantu, iha 11 Juñu 2025, Misaun Akompañamentu Eleitorál UE nian husu autoridade timoroan sira atu aselera reforma sistema eleitorál, hodi hametin transparénsia, inkluzaun no igualdade ba kandidatu sira. Rekomendasaun sira-ne’e bazeia ba avaliasaun kona-ba implementasaun rekomendasaun hosi Misaun Observasaun Eleitorál UE nian iha 2022 no Misaun Peritu Eleitorál iha 2023.

Lee mós: UE husu reforma sistema eleitorál Timor-Leste nian – EEAS.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!