UNTL aprezenta rezultadu peskiza kona-ba edukasaun infánsia iha Vikeke

VIKEKE, 27 Outubru 2026 (TATOLI)—Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), liuhusi Peace Study Centre realiza workshop munisipál ida iha Vikeke hodi aprezenta rezultadu peskiza kona-ba dezenvolvimentu labarik iha pré-eskolár, avalia progresu edukasaun infánsia no identifika oportunidade kolaborasaun atu hadi’a kualidade aprendizajen ba labarik sira, liuliu iha área rurál.
Diretór Peace Study Centre UNTL, Profesór Antero Benedito da Silva, esplika katak workshop ne’e nia objetivu mak promove koezaun sosiál liuhusi edukasaun infánsia, hametin solidariedade, no kria relasaun di’ak entre labarik sira no komunidade. Nia mós enfatiza katak labarik sira presiza hahú aprende iha pré-eskolár atu koñese letra no númeru molok tama ba ensinu primáriu.
“Estudu oioin hatudu ona katak programa edukasaun infánsia iha benefísiu boot ba dezenvolvimentu akadémiku no kognitivu. Labarik sira ho idade tinan tolu to’o lima ne’ebé partisipa iha pré-eskolár molok tama ba ensinu primáriu hetan rezultadu di’akliu iha tempu naruk no bele adapta an di’ak liu iha ambiente eskola nian.
“Faktu ne’e akontese tanba idade infánsia mak faze krusiál ida ba dezenvolvimentu kakutak labarik nian. Iha períodu ne’e, intervensaun no estimulasaun sedu iha ambiente aprendizajen importante tebes no iha efeitu ba dezenvolvimentu kognitivu no fíziku,” Antero Benedito da Silva hateten ba TATOLI, iha salaun Madre Franciscana, Beloi, Tersa ne’e.
Antero dehan katak edukasaun pré-eskolár sai parte importante husi estratejia atu hadi’a kualidade moris ema-nian, hahú husi idade ki’ik to’o adultu. Tanba ne’e, nia konsidera katak labarik sira iha territóriu Timor-Leste presiza hetan oportunidade atu aprende iha pré-eskolár.
Nia esplika katak, tuir peskiza sira, 90% husi dezenvolvimentu kakutak labarik nian akontese durante tinan lima dahuluk, ho períodu entre idade tinan ida no tolu sai krusiál liubá dezenvolvimentu kognitivu.
Maski nune’e, asesu ba edukasaun infánsia iha mundu sei lahanesan. Iha nasaun sira ho rendimentu aas, 89% husi labarik sira hetan benefísiu husi edukasaun sedu, enkuantu iha nasaun sira ho rendimentu ki’ik, labarik 35% de’it mak iha oportunidade atu asesu ba edukasaun infánsia.
Nia mós refere ba estudu ne’ebé hala’o husi profesór James Heckman, husi University of Chicago, ne’ebé hatudu katak investimentu iha edukasaun infánsia bele fó retornu ekonómiku no sosiál iha tempu naruk.
Tuir estudu ne’e, kada dólar ka euro ne’ebé investe iha edukasaun infánsia bele fó retornu entre dala haat no dala hitu-resin husi montante investimentu, ho retornu anuál to’o 13%. Benefísiu sira inklui redusaun ba kustu asisténsia sosiál, nesesidade estudante atu repete klase, no krime, aleinde aumentu produtividade iha futuru.
Asesu pré-eskolár iha Timor-Leste
Tuir sensus populasaun Timor-Leste tinan 2022, labarik ho idade entre zero no tinan haat hamutuk 159.883, kompostu husi labarik feto 78.015 no mane 81.868, ka 11,9% husi populasaun nasionál.
Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011–2030 estabelese meta atu garante katak 80% husi labarik ho idade pré-eskolár bele asesu ba edukasaun pré-eskolár to’o 2030. Maibé, tuir dadus Ministériu Edukasaun tinan 2025, Timor-Leste foin atinje taxa asesu 23,5%.
Husi suku hamutuk 442 iha Timor-Leste, suku 166 seidauk iha instalasaun pré-eskolár. Situasaun ne’e kauza husi fatór oioin, inklui limitasaun orsamentu ba dezenvolvimentu edukasaun infánsia, infraestrutura bázika ne’ebé seidauk adekuada, falta profesór ne’ebé hetan formasaun espesífika ba ensinu pré-eskolár no dezafiu seluk.
Tanba situasaun ne’e, Peace Study Centre UNTL hala’o ona estudu ida entre 2019 no 2021 kona-ba importánsia dezenvolvimentu edukasaun infánsia no nia kontribuisaun ba pás no koezaun sosiál, iha kolaborasaun ho Queen’s University Belfast no UNICEF.
Estudu ne’e hala’o iha munisípiu rua, Vikeke no Ermera, atu avalia progresu dezenvolvimentu labarik sira iha pré-eskolár baze komunitária no pré-eskolár públiku balun ne’ebé uza hanesan grupu kontrolu.
Bazeia ba rezultadu estudu ne’e, Peace Centre UNTL planeia organiza workshop munisipál iha Vikeke, hamutuk ho Governu lokál no parseiru dezenvolvimentu sira, atu aprezenta fali deskoberta peskiza nian no atualiza progresu dezenvolvimentu edukasaun infánsia iha munisípiu ne’e.
Workshop ne’e iha objetivu prinsipál tolu. Dahuluk, fahe deskoberta husi estudu kona-ba dezenvolvimentu labarik iha pré-eskolár baze komunitária no pré-eskolár públiku. Daruak, atualiza informasaun kona-ba progresu no dezafiu atuál iha dezenvolvimentu labarik ho idade infánsia iha Munisípiu Vikeke. Datoluk, identifika oportunidade kolaborasaun entre Governu lokál, parseiru dezenvolvimentu no instituisaun edukasaun sira atu hametin inisiativa dezenvolvimentu edukasaun infánsia ba labarik sira iha área rurál.
Governu lokál apresia inisiativa UNTL
Iha workshop ne’e, Xefe Departamentu Dezenvolvimentu Parke Eskolár husi Servisu Edukasaun Munisipál Vikeke, Lourenço Soares, hato’o agradese ba UNTL tanba organiza atividade ne’e ne’ebé foka ba edukasaun pré-eskolár no fó-hanoin foun atu hadi’a kualidade ensinu ba labarik sira.
“Ami hato’o agradese ba UNTL ne’ebé mai realiza workshop iha Munisípiu Vikeke, tanba liuhusi atividade sira-ne’e ita bele hetan hanoin kona-ba oinsá atu hadi’a kualidade pré-eskolár ba futuru labarik sira-nian.
“Ha’u sente katak eskola pré-eskolár sai fundamentu ba prosesu edukasaun nian. Tanba ne’e, labarik sira presiza hahú aprende husi idade tinan tolu to’o lima,” nia tenik.
Tuir dadus edukasaun munisipál, iha Munisípiu Vikeke eziste pré-eskolár públiku hamutuk 39, pré-eskolár komunitária na’in-sia (9) no pré-eskolár privada na’in-hitu (7). Iha pré-eskolár sira-ne’e, estudante hamutuk 1.085 mak tuir hela prosesu aprendizajen.
Workshop ne’e partisipa husi peskizadór Peace Centre UNTL, diretór departamentu pré-eskolár munisipál, reprezentante profesór pré-eskolár, autoridade munisipál, reprezentante Servisu Edukasaun Munisipál, ajénsia internasionál, organizasaun naun-governamentál, profesór ensinu pré-eskolár no ensinu sekundáriu sira iha Munisípiu Vikeke.
Kontestu
Edukasaun pré-eskolár kontinua sai prioridade ba dezenvolvimentu labarik sira iha Timor-Leste, maibé asesu no kualidade edukasaun sedu sei enfrenta dezafiu, liuliu iha komunidade rurál. Iha 01 Juñu 2023, TATOLI relata katak UNICEF implementa Programa Eskola Komunitária ba ensinu pré-eskolár iha Ermera no Vikeke, liuhusi utilizasaun edifísiu suku no Governu lokál atu fasilita aprendizajen ba labarik ho idade tinan tolu to’o lima.
Iha 13 Outubru 2026, TATOLI mós relata katak Governu Timor-Leste, KOICA no UNICEF lansa konstrusaun edifísiu pré-eskolár 14 iha Bobonaru no Baukau, nu’udár esforsu atu aumenta asesu no kualidade edukasaun sedu ba labarik sira.
Lee notísia relevante sira:
- UNICEF implementa ona Programa Eskola Komunitária iha Ermera no Viqueque
- Governu, KOICA no UNICEF lansa konstrusaun pré-eskolár 14 iha Bobonaru no Baukau
- KOICA no UNICEF halo kooperasaun hodi garante edukasaun infánsia iha munisípiu rua
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

